Nếu căn tính của đời tu là sống trọn vẹn và triệt để Tin Mừng, hay nói khác đi, là muốn theo sát Đức Giêsu Kitô, thì cần tìm hiểu về ba lời khấn và điều trước tiên là phải quy chiếu vào Người, xem Người đã sống ba nhân đức này như thế nào?
1. Lời Khấn Khó Nghèo
Sống trong một xã hội văn minh phát triển, đề cao tiền bạc, hưởng thụ và cái nghèo bị coi là điều bất hạnh thì không ai trong chúng ta muốn sống nghèo. Người tu sĩ Đa Minh cũng không tránh khỏi vòng xoáy của những thách đố ấy. Nhìn vào xã hội với đủ mọi hình thức khuyến khích người trẻ hưởng thụ những tiện nghi vật chất, nhìn vào bạn bè cùng lứa tuổi với công danh, sự nghiệp ổn định, người nữ tu dễ rơi vào những cám dỗ. Về phương tiện vật chất, muốn có vi tính xách tay, muốn có xe đẹp, đồng hồ xịn để tiện cho việc phục vụ,…. Ban đầu với ý tưởng tốt, có vật chất để thi hành công việc là điều tốt, nhưng sau đó ý hướng này bị lạm dụng. Những tài sản có được lại bo bo giữ cho mình, không chia sẻ với chị em trong cộng đoàn. Đời sống của người tu sĩ dần dần bị bao phủ bởi những vật chất có được, khó lòng từ bỏ. Vì vậy, việc giữ lời khấn khó nghèo trở nên nặng nề hơn. Chúa phán: “Phúc thay ai có tinh thần nghèo khó, vì Nước Trời là của họ”. Chúa Giêsu là gương mẫu về đức khó nghèo, Người đã xuất hiện như Đấng Mêssia của những người nghèo, Đấng được xức dầu thánh hiến để loan báo Tin Mừng. Hơn nữa, chính Đấng Mêssia của người nghèo cũng là một người nghèo. Bêlem (Lc 2, 7), Nagiarét (Mt 13, 55), đời sống công khai (Mt 8, 20), thập giá (Mt 27, 35), bao nhiêu hình thức khó nghèo đó, Chúa Giêsu đã nhận lấy và thánh hiến đến độ hoàn hảo, trần trụi.
Từ chính cuộc đời Chúa Giêsu và những lời Người giảng dạy, chúng ta có thể xác định rằng cái nghèo mà người tu sĩ sống theo không phải chỉ là cái nghèo trong sở hữu mà còn phải là cái nghèo trong chính hiện hữu (nghèo trong hiện hữu là chẳng những không có mà còn không ham muốn tiền bạc, của cải, chức quyền, địa vị, tiện nghi, lợi lộc…); không phải chỉ là cái nghèo vật chất mà còn phải là cái nghèo tinh thần, nghèo tình cảm nữa (nghèo tình cảm không phải là không có tình cảm mà là tương đối hóa tất cả mọi tình cảm nhân loại, để chỉ quy chiếu về một tình yêu tuyệt đối, đó là tình yêu Thiên Chúa); không phải chỉ là cái nghèo vì lợi ích cá nhân, mà còn phải là cái nghèo vì lợi ích cộng đoàn, vì mục đích tông đồ. Cái nghèo đích thực này sinh ra nhiều hoa trái tốt đẹp.
Ở chiều kích tông đồ cũng vậy, người tu phải có cái nghèo trong chính hiện hữu của mình mới có thể thực sự hòa mình với người nghèo, không chỉ để giúp họ thoát khỏi cảnh đói nghèo, dốt nát mà còn làm cho họ thoát khỏi mặc cảm thua kém và thăng tiến cả nhân phẩm và cuộc sống của họ. Chúa Giêsu đã hủy mình ra không, cắm lều giữa người nghèo để thăng tiến nhân phẩm của con người.
Tuy nhiên cũng cần lưu ý một điều là người tu phải sống cái nghèo hiện hữu một cách thực tế, một cách "nhập thể" chứ không phải là một cái nghèo trừu tượng, hoàn toàn không liên đới với những người nghèo chung quanh. Chúng ta phải lao động thực sự, phải có óc sáng tạo, phải chia sẻ sự quan tâm lo lắng về kinh tế, tài chánh với cộng đoàn, với những người nghèo chung quanh trong tinh thần phó thác vào tình yêu quan phòng của Thiên Chúa. Và nhất là, đừng bao giờ tuyệt đối hóa những của cải tự nhiên đến nỗi coi chúng là nền tảng của cuộc sống, của hạnh phúc, của uy thế mình trước mặt người khác. Chiến thắng được khuynh hướng bẩm sinh này, chúng ta mới đạt đến cái nghèo thực sự của lời khấn khó nghèo.
2. Lời Khấn Khiết Tịnh
Khiết tịnh là đức tính bảo đảm sự tự chủ thân xác và con tim để giúp người nữ tu kính mến Chúa và yêu thương tha nhân. Đức cố Hồng Y Thuận cũng nói: “Hãy khoác lên lòng trong trắng chiếc áo giáp cầu nguyện và hy sinh”. Quả thật, muốn có nét đẹp đời thánh hiến hãy nhìn ngắm mẫu gương chói ngời của Đức Maria và chạy đến cầu khẩn với Mẹ. Mẹ sẽ giúp chúng ta theo gương Mẹ hiến dâng cuộc đời để phụng sự Chúa, Hội thánh và anh chị em.
Khiết tịnh không phải chỉ là giữ mình trong sạch về phương diện luân lý. Khiết tịnh phải là một sức mạnh giải phóng giúp cho người tu biết yêu thương thực sự và yêu thương nhiều hơn.
Khiết tịnh là tình yêu dâng hiến nhưng không. Như thánh Phanxicô đã ca ngợi, giống như một dòng nước khiêm nhu, quý giá và trong ngần… Cũng như tình yêu, khiết tịnh thì nhẫn nhục và dịu dàng, không gây gổ, không ghen tị, biết vui vì sự thật, biết cảm thông, tin tưởng, hy vọng, chịu đựng. Cũng như tình yêu, khiết tịnh giả thiết phải có sự từ bỏ, nhưng không phải chỉ có từ bỏ, mà còn có khẳng định và hiện diện.
Vậy có thể nói đức khiết tịnh là đức yêu thương. Thiên Chúa là nguồn mạch mọi sự. Thiên Chúa là tình yêu, tình yêu lý tưởng, mẫu mực, bao la. Người khiết tịnh là người hiểu được giá trị tuyệt vời của tình yêu Thiên Chúa, nên hiến trọn đời mình, cả xác và hồn cho tình yêu ấy. Đồng thời, bằng chính cuộc sống tận hiến, người khiết tịnh mạc khải cho người khác cũng hiểu được tình yêu tuyệt vời đó.
Một khuynh hướng bẩm sinh khác của con người là muốn tuyệt đối hóa tình yêu nhân loại. Đặc điểm của khuynh hướng này là tính ích kỷ khiến cho con người một mặt, muốn chiếm hữu, muốn làm chủ cho được người mình yêu, coi đó là hạnh phúc cao nhất của đời mình. Mặt khác, con người không thể nào hiểu nổi điều này là có thể sống tình yêu bằng một lối sống hoàn toàn quên mình và không cần thể hiện bằng hành vi tính dục.
Chính Chúa Giêsu, qua cuộc sống trinh khiết như Gioan Tẩy Giả (Ga 3, 29) và Mẹ Maria (x Lc 1, 26-38), đã mạc khải đầy đủ ý nghĩa và đặc tính siêu nhiên của đức khiết tịnh. Nhân đức này không phải là một huấn lệnh nhưng là lời Thiên Chúa mời gọi từng người, là một đoàn sủng. "Có những người là hoạn nhân do họ tự ý sống như thế vì Nước Trời" (Mt 19, 12). Chỉ có Nước Trời mới biện minh được cho đức khiết tịnh Kitô giáo và như Chúa Giêsu đã từng nói với các môn đệ: "Không phải ai cũng hiểu được câu nói ấy (đừng lấy vợ còn hơn), nhưng chỉ những ai được Thiên Chúa cho hiểu mới hiểu" (Mt 19, 10). Vì thế, trước trào lưu tục hóa, duy vật, hưởng thụ và tháo thứ về luân lý của con người thời đại hôm nay, người sống đời tận hiến có thể minh chứng bằng chính đời sống của mình rằng: có thể sống phục vụ tha nhân bằng một tình yêu chân thực, bền bỉ mà không cần chiếm hữu đối tượng mình yêu thương và do đó, không cần những hình thức tính dục để biểu lộ tình yêu. Chúa Giêsu không những đã tuyên bố mà còn đã sống trọn vẹn chọn lựa này. Và đó cũng chính là nội dung của lời khấn khiết tịnh.
Như vậy lời khấn khiết tịnh vừa tương đối hóa mọi tình yêu nhân loại, lại vừa mở ra cho tình yêu nhân loại một hướng siêu thăng với niềm hy vọng cánh chung là sẽ được thông hiệp trọn vẹn với tình yêu tuyệt đối là Thiên Chúa.
3. Lời Khấn Vâng Phục
Cuộc đời Chúa Giêsu "từ khi bước vào thế gian", "cho đến khi chết trên thập giá", luôn là sự vâng phục, nghĩa là gắn bó với Thiên Chúa xuyên qua một loạt trung gian: các nhân vật, các biến cố, các định chế, văn tự của dân tộc Người, các thế quyền. Đến "không phải để thi hành ý muốn của mình nhưng là ý muốn của Đấng đã sai mình" (Ga 6, 38), trong suốt đời sống, Người đã thi hành những bổn phận thông thường như vâng lời cha mẹ (Lc 2, 51). Lúc chịu thương khó, Người vâng lời tuyệt đối, tự nộp mình không phản kháng những quyền lực bất công và bất nhân, "thực tập đức vâng lời qua các đau khổ của Người (Dt 5, 8), chịu chết để làm hy tế quý trọng nhất dâng lên Thiên Chúa, chính là hy tế của sự vâng lời. Sự vâng phục của Chúa Giêsu không phải chỉ là một nhân đức trong số các nhân đức, mà là một tâm tình toàn diện chi phối chính sự hiện hữu của Người trong thân phận Con Thiên Chúa làm người. Người đến trong thế gian để thi hành thánh ý Cha. Và suốt cuộc đời Người đã luôn thực thi điều đó.
Bước theo Đức Kitô, tu sĩ được mời gọi hướng đến một mục đích là tiếp tục thực hiện ý Chúa trong cuộc sống của mình hôm nay. Người tu sĩ khấn vâng phục phải ý thức rằng mình đang nối dài sự hiện diện và sứ mạng của Đức Kitô giữa trần gian, và phải ý thức rằng mình thực hiện điều đó trong khuôn khổ cộng đoàn, bởi vì cả cộng đoàn cũng như từng phần tử trong cộng đoàn đều phải thực thi ý Chúa và đều là sự hiện diện của Chúa giữa trần thế. Như thế, vâng phục không phải là một nhân đức cá nhân, không phải là một phương thế để sống khổ hạnh, hãm mình (đối với người dưới) hoặc để kiểm soát hay để bắt mọi người phải theo lệnh của mình (đối với người trên). Đức vâng phục của đời tu độc đáo và sâu xa hơn nhiều. Đó là tìm kiếm ý Chúa, làm theo ý Chúa, để Chúa đến hiện diện trong môi trường sống của mình.
Nếu hiểu vâng phục theo chiều hướng là tiếp tục và tham dự vào sứ mạng của Đức Kitô thì tất cả mọi người và từng người, bề dưới và bề trên, cá nhân và cộng đoàn đều phải vâng phục, bởi vì cá nhân và cộng đoàn đều có sứ mạng tìm kiếm và thi hành ý Chúa. Chúa Thánh Linh luôn hiện diện một cách sinh động trong mỗi người và trong mọi người. Người có thể thổi đâu tùy ý nhưng chắc chắn không phải là lung tung. Vì thế phải lưu tâm lắng nghe và tìm hiểu ý Chúa qua mọi thành viên trong cộng đoàn, cho dù đó là một người hèn kém nhất.
Do đó vâng phục đòi hỏi phải có tinh thần đối thoại và tinh thần đồng trách nhiệm. Để đối thoại chúng ta phải có ý kiến của chính mình. Mỗi người đều là một huyền nhiệm. Cụm từ này diễn tả toàn bộ những cái gì làm thành con người đó: tính tình, khuynh hướng, khả năng, giá trị, quá trình giáo dục, kinh nghiệm, quan điểm, lập trường… Tất cả những yếu tố này tạo nên một mảnh đất riêng biệt đời ta (không ai giống ai), trên đó Chúa gieo hạt giống Lời Chúa; và cũng trên nền tảng ấy, chúng ta có thể có những lối hiểu ý Chúa theo cách riêng của mình.
Cộng đoàn có thể giúp ta thấy rõ hơn, hiểu rõ hơn đủ mọi khía cạnh của vấn đề. Đây là giai đoạn đối thoại thể hiện tinh thần đồng trách nhiệm trong sự vâng phục. Tu sĩ vâng phục cởi mở mình ra với Chúa và với mọi người khác trong tinh thần lắng nghe, đón nhận, trao đổi, tin cậy lẫn nhau.
Bề trên lắng nghe, tìm hiểu, tham khảo giúp mỗi người nhận ra ý Chúa và thi hành ý Chúa trong hoàn cảnh riêng của họ; trao cho họ sứ mạng phù hợp với mã số riêng con người họ. Mỗi người trong cộng đoàn phải đóng góp bằng sự trình bày, đối thoại, trao đổi để bề trên nhận biết ý Chúa đối với cộng đoàn, đối với mỗi người. Bề trên giúp cộng đoàn vâng phục ý Chúa và ngược lại nhờ cộng đoàn giúp, bề trên thấy rõ ý Chúa hơn để vâng phục và thi hành. Sứ mạng thi hành ý Chúa cần có nhiều sự phân công phục vụ khác nhau, người ra mệnh lệnh và người thi hành mệnh lệnh, nhưng những công tác này không làm cho nguời này đứng cao hơn người kia mà mỗi người chỉ là một thành phần của cộng đoàn, bình đẳng với nhau với những công tác khác nhau của một sứ mạng chung mà thôi.
Nhờ sự cởi mở rộng rãi như thế trong đối thoại với Chúa và với nhau, chúng ta mới có thể đọc thấy sự thật, sự thật của chúng ta, của cộng đoàn và của thế giới chúng ta đang sống. Nhờ đó chúng ta mới hiểu được những dấu chỉ của thời đại và nghe được những tiếng gọi mới của Chúa. Điều đó giúp chúng ta sửa đổi cái cũ kỹ và tiến bước về phía trước vì Nước Trời.
Tóm lại, luôn lấy ý Chúa làm tiêu chuẩn cho mọi việc làm trên bình diện con nguời cũng như trên bình diện cộng đoàn và tự ý chọn tương đối hóa quyền tự lập của mình để thực hiện ý Chúa đối với bản thân và đối với cộng đoàn. Đó là hai trục chính làm thành chân tính của đức vâng phục của người tu.
Đức Giêsu còn khẳng định rất dứt khoát: "Ai muốn theo Thầy, phải từ bỏ chính mình, vác thập giá mình mà theo" (Mt 16, 24). Như thế đã rõ là tu sĩ, chúng ta phải vác thập giá mình mà theo Thầy chí thánh.
Nhưng thập giá là gì? Là tất cả những cái gì, sự gì, việc gì trái với ý riêng chúng ta, làm cho chúng ta đau khổ và đòi hỏi chúng ta phải hy sinh. Thập giá của đời tu còn là những phấn đấu, hy sinh, rèn luyện mỗi ngày để thực hiện một chọn lựa căn bản: tương đối hóa những của cải và những giá trị trần thế (lời khấn khó nghèo); tương đối hóa mọi tình cảm nhân loại (lời khấn khiết tịnh); và tương đối hóa tự do và ý riêng mình (lời khấn vâng phục).
Như thế, rõ ràng sự hủy mình ra không và để Chúa sống trong ta với một tương giao yêu thương sâu đậm là điều không thể thiếu để có thể vác thập giá đi theo Chúa. Đó cũng là điều cần thiết để có thể sống trọn vẹn căn tính của đời tu qua ba lời khấn Tin Mừng. Và đó cũng là cách thế duy nhất để có thể vượt qua những khó khăn, thử thách, cám dỗ trong cuộc đời Kitô hữu hay cuộc đời thánh hiến.