Điều từng khởi đầu là một đại vương cung thánh đường Kitô giáo tại Constantinople…
Filippo Forlani, Sử gia, Đại học Giáo hoàng Thánh Giá, cho biết: “Công trình được xây dựng vào thế kỷ IV, ngay sau khi Hoàng đế Constantinus dời đô, khoảng năm 360 sau Công nguyên, với cấu trúc điển hình của một đại thánh đường. Sau đó, công trình bị thiêu rụi hai lần trong các trận hỏa hoạn lớn… Khi ấy, Hoàng đế Justinian vào thế kỷ VI đã quyết định xây mới một đại thánh đường rộng lớn và nguy nga hơn”.
Được cung hiến cho “Sự Khôn Ngoan của Thiên Chúa”, Hagia Sophia trở thành biểu tượng hoàng triều, nối kết Đông và Tây. Suốt gần 1.000 năm, đây là nhà thờ lớn nhất thế giới, nổi bật với mái vòm khổng lồ cao 43 mét.
Filippo Forlani, cho biết thêm: “Khi công trình hoàn thành, Justinian đã thốt lên câu nói nổi tiếng khi chiêm ngưỡng kiệt tác này: ‘Salomon, ta đã vượt qua ngươi’”.
Ban đầu là một đại thánh đường Chính Thống giáo, Hagia Sophia được chuyển thành đền thờ Hồi giáo vào năm 1453 khi Constantinople bị chinh phục.
Filippo Forlani, còn cho biết: “Vị quốc vương đã ra lệnh biến thánh đường, công trình tôn giáo lớn nhất thành phố thành một đền thờ Hồi giáo. Nhưng đồng thời, ông cũng truyền phải giữ lại và bảo vệ toàn bộ các bức khảm”.
Từ đây, sự đồng hiện giữa các yếu tố Kitô giáo và Hồi giáo bắt đầu hình thành tại Thổ Nhĩ Kỳ. Mọi thứ vẫn giữ nguyên cho đến khi Atatürk sáng lập nước Thổ Nhĩ Kỳ hiện đại, biến nó thành một quốc gia thế tục và quyết định chuyển Hagia Sophia thành bảo tàng quốc gia, không mang tính chất tôn giáo.
Tuy nhiên, vào năm 2020, tổng thống Erdoğan đã quyết định chuyển đổi Hagia Sophia trở lại thành một đền thờ Hồi giáo.
Nikos Tzoitis, Cố vấn Tòa Thượng phụ Đại kết tại Rôma, cho biết: “Hiện kinh tế Thổ Nhĩ Kỳ đang gặp khó khăn. Đồng lira mất giá, kinh tế trì trệ và thất nghiệp tăng cao khiến tổng thống phải tìm kiếm sự ủng hộ dựa trên nền tảng tôn giáo. Và điều đó đã xảy ra. Hagia Sophia hiện lại là nơi thờ phượng Hồi giáo. Tuy nhiên, Đức Giáo hoàng Leo XIV không đưa nó vào chương trình viếng thăm, dù từ thời Đức Phaolô VI, các giáo hoàng đều đã đến đây”.
Filippo Forlani, cho biết rằng: “Việc đến một địa điểm đã trở lại là đền thờ Hồi giáo có thể tạo ra sự phức tạp về phương diện đối thoại liên tôn. Có lẽ đó là lý do Đức Giáo hoàng Leo chọn không đến đó”.
Juan Antonio Cabrera, Học viện Giáo phụ Augustinianum, còn cho biết: “Lý do có lẽ mang tính ngoại giao, nhằm tránh đụng chạm đến các nhạy cảm liên quan. Bởi trong những năm gần đây, Hagia Sophia từ bảo tàng đã trở lại thành đền thờ Hồi giáo, và nhiều bức khảm đã bị che phủ. Đây có lẽ là quyết định khôn ngoan”.
Tại Thổ Nhĩ Kỳ, Kitô hữu chỉ chiếm khoảng 100.000 người, trong đó chỉ 33.000 là Công giáo, tương đương 4 người Công giáo trên mỗi 10.000 dân. Toàn quốc chỉ có khoảng 40 giáo xứ. Và điểm nối kết sâu xa nhất giữa Công giáo và Chính Thống giáo chính là Kinh Tin Kính Nicêa, được khai sinh tại Iznik—tức Nicêa xưa.
Juan Antonio Cabrera, còn cho biết thêm: “Nền tảng, dĩ nhiên, là khởi đi từ biểu tượng đức tin - từ Kinh Tin Kính. Đó là điều hiệp nhất chúng ta, và tất cả đều được chứa đựng trong Kinh Tin Kính Nicêa, sau này được phát triển tại Constantinople, nói về Ba Ngôi: Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần”.
Đó cũng là lý do chính cho chuyến tông du của Đức Giáo hoàng Leo: một cuộc quy tụ đại kết trọng đại kỷ niệm 1700 năm Công đồng Nicêa, một biến cố lịch sử mà hôm nay Công giáo và Chính Thống giáo cùng nhau cử hành.