Do những biến cố lịch sử đã ngăn cản việc kết thúc Công đồng Vaticanô I, nhiều vấn đề vốn được dự định bàn thảo đã bị bỏ ngỏ. Trong số đó có kỷ luật Giáo Hội và cách hiểu về cơ cấu của Giáo Hội. Tại Công đồng này, chỉ có một điểm lớn được giải quyết, đó là vấn đề tính bất khả ngộ của Đức Giáo hoàng.
Pedro Luis Vives, chuyên gia giáo hội học, cho rằng: “Đó là một nền giáo hội học phản ánh một cơ cấu hình kim tự tháp của Giáo Hội. Bởi lẽ, thực chất đó là một nền giáo hội học nhằm bảo vệ, gìn giữ và đề cao tính tối thượng của Đấng kế vị thánh Phêrô. Đây là một nền giáo hội học mang đậm tính pháp lý”.
Từ Công đồng này, Giáo Hội đã long trọng công bố tín điều về tính bất khả ngộ của Đức Giáo hoàng: khi Đức Giáo hoàng công bố huấn điều (ex cathedra) về các vấn đề đức tin và luân lý, ngài được gìn giữ khỏi sai lầm nhờ sự trợ giúp của Chúa Thánh Thần. Việc công bố tín điều này nhằm đáp lại các trào lưu tự do đang đe dọa giáo lý và sự hiệp nhất của Giáo Hội.
Sau Vaticanô I, vào năm 1943, Đức Giáo hoàng Piô XII đã ban hành thông điệp Mystici Corporis, trong đó ngài tiếp cận giáo hội học ở một tầm mức rộng hơn.
Pedro Luis Vives, cho biết: “Mục đích của Đức Piô XII khi ban hành thông điệp này là trình bày một khái niệm, một định nghĩa về Giáo Hội dựa trên tư tưởng của thánh Phaolô về ‘Thân Thể Đức Kitô’. Nhờ đó, Giáo Hội được hiểu như Thân Thể Mầu Nhiệm của Đức Kitô”.
Sự thay đổi trọng tâm này làm nổi bật vai trò thiết yếu không chỉ của phẩm trật, mà còn của toàn thể các tín hữu, dù là giáo sĩ hay giáo dân. Cùng với đó, sự xuất hiện của nhiều phong trào canh tân như phong trào phụng vụ và phong trào Kinh Thánh đã tạo nên nền tảng thần học cho giáo hội học sẽ định hình Công đồng Vaticanô II, được triệu tập bởi Đức Giáo hoàng Gioan XXIII.
Pedro Luis Vives, cho biết thêm: “Với giáo hội học của Công đồng Vaticanô II, có một sự chuyển đổi từ cái nhìn hình kim tự tháp sang cái nhìn về Giáo Hội như một sự hiệp thông. Vì thế, bên cạnh hình ảnh kiến trúc của kim tự tháp, chúng ta có thể đặt hình ảnh hình học của quả cầu”.
Công đồng Vaticanô II đã tìm cách diễn tả một định nghĩa thần học và Kinh Thánh sâu sắc hơn về Giáo Hội, toàn diện hơn, trong đó mọi người đã lãnh nhận Bí tích Rửa Tội đều có một sứ mạng. Sự thay đổi quan điểm này đã trở thành động lực chính cho một trong những văn kiện quan trọng nhất của Công đồng.
Pedro Luis Vives, còn cho biết: “Sự thay đổi này trong giáo hội học được gọi là ‘cuộc xoay chuyển Copernic’ nổi tiếng trong lịch sử hình thành văn kiện quan trọng nhất của giáo hội học Vaticanô II, đó là Hiến chế tín lý Lumen Gentium."
Định nghĩa về Giáo Hội được trình bày trong Lumen Gentium mang lại những đóng góp lớn lao cho các cuộc thảo luận giáo hội hiện nay. Chẳng hạn, Thượng Hội đồng về tính hiệp hành đã kín múc mạnh mẽ từ văn kiện này, đặc biệt nhấn mạnh đến hình ảnh “Dân Thiên Chúa”.
Pedro Luis Vives, nói rằng: “Tính hiệp hành có nghĩa là “cùng nhau bước đi”. Vì thế, ý niệm hành trình hàm chứa một lộ trình. Tính lữ hành này gắn liền mật thiết với hình ảnh Giáo Hội như Dân Thiên Chúa: một Dân Thiên Chúa đang bước đi trong dòng lịch sử. Đó là một hành trình có đích đến. Không phải là con đường mờ dần vào chân trời vô định, nhưng là một con đường có mục tiêu, và mục tiêu ấy là bước đi để gặp gỡ Đức Kitô, để hiệp nhất với Đức Kitô”.
Cách tiếp cận hiệp hành ngày nay chính là nỗ lực thực hành trọng tâm giáo hội học đã được đề nghị cách đây sáu mươi năm tại Công đồng Vaticanô II.
Juan Carlos García, Giám đốc Thư viện Các Tác giả Kitô giáo, cho biết: “Cơ cấu ‘cùng nhau bước đi’, gặp gỡ và lắng nghe nhau này là một hoa trái trưởng thành của Công đồng Vaticanô II. Tôi nghĩ rằng chúng ta đã tiến được một bước, một bước rất lớn. Chúng ta có thể hài lòng, nhưng không được tự mãn, với con đường đã đi qua. Vẫn còn rất nhiều việc phải làm, nhưng cũng đã có rất nhiều điều đã được thực hiện”.
Không làm thay đổi căn bản vai trò riêng biệt của hàng giáo sĩ, nhưng vai trò sống còn của giáo dân trong Giáo Hội vẫn là một vấn đề đang được phẩm trật suy tư và giải quyết. Theo một số người, đây là một vấn đề không thể né tránh.
Juan Carlos García, nói rằng: “Trong một Giáo Hội của những người đã được Rửa Tội gồm giáo dân và thừa tác viên trong một Giáo Hội mang sứ mạng loan báo Tin Mừng, con đường của giáo dân là không thể đảo ngược.
Tòa Thánh vẫn đang tiếp tục đào sâu những hệ luận cụ thể của lời mời gọi canh tân Giáo Hội, cũng như ý nghĩa của việc mọi tín hữu sống căn tính của mình trong Thân Thể Đức Kitô.