Ngày 15 tháng 5, Đức Giáo hoàng Lêô XIV đã ký ban hành thông điệp đầu tiên của ngài nhân dịp kỷ niệm 135 năm thông điệp mang tính bước ngoặt Rerum Novarum của Đức Giáo hoàng Lêô XIII. Thông điệp Magnifica Humanitas phân tích những thách đố của thế kỷ XXI dưới ánh sáng nền tảng của học thuyết xã hội Công giáo.
VÌ SAO LẠI LÀ “MAGNIFICA HUMANITAS”?
Tựa đề tiếng Latinh này có thể được dịch là “Nhân tính cao cả” hay “Phẩm giá tuyệt vời của con người”. Và sứ điệp của nó rất rõ ràng: con người, được Thiên Chúa tạo dựng, không bao giờ có thể bị thay thế bởi máy móc, cho dù chúng trở nên thông minh đến đâu.
Đằng sau tựa đề ấy còn có một ý nghĩa thần học sâu xa hơn. Nhân loại là “cao cả” bởi vì Thiên Chúa hiện diện nơi mỗi con người. Đức Giáo hoàng Lêô nhấn mạnh rằng con người phải được trân trọng vì phẩm giá vốn có của họ, chứ không phải vì mức độ hiệu quả lao động hay trình độ công nghệ họ sở hữu.
Thông điệp cũng gợi nhắc đến Đức Trinh Nữ Maria. Ở phần kết, Đức Giáo hoàng nhắc đến kinh Magnificat, lời ca tụng của Đức Maria về sự khiêm hạ và bé nhỏ. Ngài nói rằng sự cao cả của nhân loại không được đo bằng các thuật toán, nhưng bằng cách công nghệ biết bảo vệ phẩm giá của những người yếu thế nhất.
MỘT SỨ ĐIỆP ĐẬM CHẤT NHÂN BẢN
Khi thông điệp được công bố, nhiều người chú ý đặc biệt đến những nhận định của Đức Giáo hoàng về trí tuệ nhân tạo. Tuy nhiên, sứ điệp của ngài còn đi xa hơn thế rất nhiều, bởi nền tảng của toàn bộ văn kiện chính là giá trị nội tại của con người.
Trong thông điệp này, Đức Giáo hoàng cảnh báo về nguy cơ con người bị hòa tan vào thế giới kỹ thuật số. Ngài đặc biệt đề cập đến hai xu hướng: “xuyên nhân loại” (transhumanism) và “hậu nhân loại” (posthumanism).
Đức Lêô giải thích rằng cội rễ của vấn đề nằm ở não trạng kỹ trị, một lối suy nghĩ có nguy cơ xem con người như có giá trị cao thấp khác nhau. Nhưng con người mang nơi mình một phẩm giá mà không một cỗ máy nào có thể sở hữu hay thay thế được.
VAI TRÒ CỦA ANTHROPIC
Một trong những điểm gây chú ý lớn quanh thông điệp này là sự hợp tác giữa Vatican và công ty trí tuệ nhân tạo Anthropic. Christopher Olah, một trong những người đồng sáng lập công ty, đã xuất hiện cùng Đức Giáo hoàng Lêô XIV trong buổi giới thiệu thông điệp. Động thái này được nhiều người xem như một thông điệp gửi đến Hoa Kỳ.
Bối cảnh của sự việc cũng khá đáng chú ý: theo nhiều nguồn tin, chính quyền Trump đã cấm các cơ quan liên bang sử dụng công nghệ của Anthropic sau khi công ty từ chối cho phép các công cụ AI của mình được dùng vào mục đích quân sự.
Trong khi đó, Thung lũng Silicon vẫn tiếp tục thúc đẩy tốc độ phát triển chóng mặt của trí tuệ nhân tạo, nhiều khi vượt qua những giới hạn đạo đức mà Đức Giáo hoàng Lêô liên tục nhấn mạnh trong thông điệp.
Ngài cũng cảnh báo về nguy cơ xuất hiện một kiểu “Chiến tranh Lạnh mới”, lần này được thúc đẩy bởi công nghệ, đồng thời lặp lại lời kêu gọi xây dựng một nền hòa bình “không vũ trang” và cũng “giải trừ vũ trang”.
TỪ LÊÔ XIII ĐẾN LÊÔ XIV
Nếu Rerum Novarum từng góp phần định hình thế kỷ XIX bằng cách đặt con người vào trung tâm của cuộc Cách mạng Công nghiệp, thì Magnifica Humanitas hôm nay cũng muốn thực hiện điều tương tự trong thời đại kỹ thuật số.
Đức Lêô XIII từng khẳng định rằng tư bản phải phục vụ lao động con người. Và nay, Đức Lêô XIV làm mới lại sứ điệp ấy trong thời đại AI, khi nhấn mạnh rằng các thuật toán phải luôn phục vụ con người.
Tựu trung, cả hai thông điệp đều chia sẻ cùng một sự xác tín nền tảng: không một hệ thống kinh tế hay một cuộc cách mạng công nghệ nào được phép đứng trên phẩm giá của con người, là thụ tạo được dựng nên theo hình ảnh của Thiên Chúa.