Đứa Trẻ Chưa Bao Giờ Là Vấn Đề: Thụ Tinh Trong Ống Nghiệm (IVF),
Phẩm Giá Con Người Và Thách Đố Mục Vụ Trước Mắt Chúng Ta.
Cách đây vài năm, khi giảng dạy cho một lớp học về đạo đức sinh học và nhân học Kitô giáo, tôi đã giải thích giáo huấn của Giáo hội Công giáo về thụ tinh trong ống nghiệm (In Vitro Fertilization – IVF) và trình bày về phẩm giá của việc sinh sản con người, ý nghĩa của hành vi vợ chồng, cũng như những vấn đề luân lý liên quan đến việc tạo ra các phôi người trong phòng thí nghiệm.
Ngay khi tôi vừa kết thúc thì có một phụ nữ trẻ trong lớp giơ tay. Cô nói cách nhẹ nhàng: “Thưa Cha, con là một đứa bé được thụ tinh trong ống nghiệm.” Cả căn phòng trở nên hoàn toàn im lặng.
Trong khoảnh khắc ấy, vấn đề không còn mang tính trừu tượng, hoặc chỉ đơn thuần mang tính lý thuyết hay thuộc phạm vi đạo đức sinh học nữa. Nó trở nên cá vị, mang tính con người và hiện hữu ngay trước mắt. Khoảnh khắc ấy cho thấy những thách đố mục vụ mà Giáo hội ngày nay đang phải đối diện.
Làm thế nào để chúng ta nói lên sự thật về thụ tinh trong ống nghiệm, đồng thời vẫn khẳng định một cách rõ ràng và đầy yêu thương phẩm giá của người con được thụ thai nhờ phương pháp này? Làm sao để chúng ta đề cập đến tính luân lý của các công nghệ hỗ trợ sinh sản trong một thế giới mà nhiều người tốt lành và chân thành đã sử dụng chúng, thường là sau nhiều năm phải chịu đựng tình trạng hiếm muộn, đau khổ, thất vọng và tan nát cõi lòng?
Đây không còn là những câu hỏi hiếm gặp nữa. Chúng đang trở thành những thực tại mục vụ thường ngày trong các lớp học, các giáo xứ, trong các mối tương quan tình bạn và ngay trong chính gia đình. Vì thế, Giáo hội phải làm hai điều cùng một lúc: đó là giảng dạy chân lý một cách rõ ràng và yêu thương con người một cách sâu xa.
Sự phân biệt này là hết sức thiết yếu. khi nói rằng phương pháp thụ tinh trong ống nghiệm là sai trái về mặt luân lý, thì điều đó không có nghĩa cho rằng đứa bé được thụ thai nhờ thụ tinh trong ống nghiệm cũng là một điều sai lầm. Đứa bé không phải là thủ thuật, cũng không phải là một quyết quyết định và càng không phải là một tội lỗi. Mỗi đứa bé được thụ thai nhờ thụ tinh trong ống nghiệm đều là một con người được Thiên Chúa yêu thương, có cùng phẩm giá, cùng ơn gọi và cùng vận mệnh vĩnh cửu như mọi con người khác.
Bài viết này đặc biệt dành cho những người như thế: những người trưởng thành phát hiện ra rằng mình được thụ thai nhờ phương pháp thụ tinh trong ống nghiệm; những người con mà cha mẹ đã sử dụng phương pháp này nhưng không hiểu giáo huấn của Giáo hội; và những gia đình có thể đang phải cảm thấy hoang mang, đau buồn, thậm chí mặc cảm tội lỗi.
Giáo huấn của Giáo hội không bao giờ được phép hiểu như là một sự khước từ sự hiện hữu của họ. Trái lại, chính vì những đứa bé là một điều thiện hảo, thánh thiêng và đáng được tôn trọng biết dường nào, nên Giáo hội càng phải nhấn mạnh rằng phương thức thụ thai cũng phải tôn trọng phẩm giá của con người.
Thụ Tinh Trong Ống Nghiệm Là Gì — Và Tại Sao Giáo Hội Phản Đối
Thụ tinh trong ống nghiệm (In Vitro Fertilization – IVF) là một quá trình trong đó việc thụ thai con người diễn ra bên ngoài cơ thể, thường là trong môi trường phòng thí nghiệm. Thông thường, sau khi người phụ nữ được kích thích nội tiết tố, nhiều noãn được lấy ra, rồi được cho thụ tinh với tinh trùng trong một đĩa nuôi cấy (Petri dish), và sau đó một số phôi được “tạo ra”. Một số phôi được đưa vào tử cung; những phôi khác bị đông lạnh vô thời hạn, bị loại bỏ, hoặc được sử dụng cho mục đích nghiên cứu/thí nghiệm. Vấn đề ở đây là những phôi này đã là những con người ngay từ giai đoạn đầu tiên của sự sống.
Sự phản đối của Giáo hội đối với IVF thường bị hiểu lầm. Nhiều người cho rằng Giáo hội phản đối IVF vì Giáo hội không muốn các cặp vợ chồng hiếm muộn có con, hoặc vì một cách nào đó Giáo hội phủ nhận phẩm giá của những đứa bé được thụ thai theo phương pháp này. Thật không gì có thể sai lầm hơn thế.
Giáo hội khởi đi chính từ phẩm giá của người con. Như Đức cha Michael Burbidge, Giám mục Giáo phận Arlington, Virginia, đã nhấn mạnh trong một lá thư về chính vấn đề này, mỗi đứa bé — bất kể được thụ thai trong hoàn cảnh nào — đều có phẩm giá vô hạn, bởi vì mỗi sự sống con người đều được tạo dựng theo hình ảnh và giống Thiên Chúa. Đứa bé luôn là một hồng ân, không bao giờ là một sai lầm, là một “vấn đề”, và không bao giờ có thể bị giản lược thành những thất bại luân lý hay những quyết định của người lớn.
Cha Shenan Boquet, Chủ tịch tổ chức Human Life International, nhấn mạnh trong một podcast gần đây rằng mối quan ngại luân lý không nằm ở đứa bé, mà nằm ở phương thức. Giáo huấn Công giáo khẳng định rằng sự sống con người phải phát sinh từ sự kết hợp yêu thương giữa người chồng và người vợ trong hôn nhân, nơi ý nghĩa của sự hiệp nhất và sinh sản của tính dục được kết hợp với nhau. IVF tách việc thụ thai khỏi hành vi vợ chồng và chuyển nguồn gốc của sự sống con người sang một quy trình công nghệ nhằm tạo ra và tuyển chọn.
Đó là lý do tại sao Giáo hội nhiều lần trở lại với cụm từ trong Kinh Tin Kính mô tả chính Đức Kitô: “được sinh ra mà không phải được tạo thành” (begotten, not made). Con người được định để được sinh ra, chứ không phải được sản xuất. Sự phân biệt này không chỉ mang tính tình cảm mà nó có ý nghĩa nhân học hết sức sâu xa. Một đứa bé không phải là một sản phẩm để được thiết kế, tuyển chọn, phân loại, đông lạnh hay loại bỏ. Nhưng đứa bé là một ngôi vị được đón nhận như một hồng ân.
Như Tiến sĩ Brian Clowes và Marisa Cantu đã cẩn trọng giải thích, IVF thường bao gồm những thực hành mà nhiều cặp vợ chồng không bao giờ hiểu đầy đủ khi họ bắt đầu điều trị. Những thực hành ấy bao gồm việc thường xuyên tạo ra các phôi dư thừa, hủy phôi, đông lạnh phôi, cấy phôi có chọn lọc, giảm thai có chọn lọc, và đối xử với sự sống của phôi dựa trên những tiêu chuẩn về khả năng sống sót hoặc mức độ được mong muốn.
Nhiều cặp vợ chồng tìm đến IVF không phải vì ích kỷ, nhưng do nỗi đau sâu xa và một ước muốn chân thành được có con. Giáo hội nhận ra nỗi đau này với lòng cảm thông. Tình trạng hiếm muộn có thể gây tổn thương nghiêm trọng về mặt cảm xúc và gây đau đớn cả về mặt thiêng liêng. Tuy nhiên, lòng cảm thông không thể đồng nghĩa với việc phớt lờ thực tại luân lý của chính những thủ thuật được thực hiện.
Như Cha Boquet giải thích, ước muốn có một người con là một điều tốt lành và thánh thiêng — nhưng ngay cả những ước muốn tốt lành cũng không biện minh cho mọi phương thế có thể được sử dụng để đạt tới chúng. Thế giới hiện đại ngày càng cám dỗ chúng ta tin rằng khả năng công nghệ tự động tạo nên sự cho phép về mặt luân lý. Nếu một điều gì đó có thể được thực hiện, chúng ta mặc nhiên cho rằng điều đó nên được thực hiện. Nhưng nhân học Kitô giáo khẳng định rằng tình yêu phải luôn được quy hướng theo chân lý.
“Tri thức là sức mạnh” , Francis Bacon nhắc nhở chúng ta. Tự nó, mệnh đề này không hoàn toàn sai. Tri thức của con người có thể phục vụ sự sống, chữa lành bệnh tật và làm giảm bớt đau khổ. Nhưng khi tri thức bị tách khỏi sự khôn ngoan, thì quyền lực cũng bị tách rời khỏi tình yêu. Khi đó, y khoa không còn phục vụ con người nữa; kỹ thuật bắt đầu chi phối con người. Trong trường hợp IVF, nó trở nên một mối nguy hiểm đặc biệt nghiêm trọng, bởi vì đối tượng chịu tác động của quy trình công nghệ không chỉ là mô, bệnh tật hay một sự rối loạn chức năng, mà là một con người mới, ngay từ buổi đầu của sự sống.
Đó là lý do tại sao sự phê phán của Giáo hội đối với IVF không phải là sự phủ nhận khoa học, cũng không phải là sự khước từ các cặp vợ chồng hiếm muộn, và càng không phải là sự khước từ những đứa bé được thụ thai nhờ IVF. Đó là sự bảo vệ chân lý rằng đứa bé không phải là một sản phẩm của kỹ thuật, nhưng là một ngôi vị được đón nhận như một hồng ân, qua sự hiệp thông nhân vị của người chồng và người vợ. Không phải mọi hành vi mà kỹ thuật cho phép thực hiện đều tôn trọng phẩm giá của con người.
Những Nạn Nhân Bị Lãng Quên Của Thụ Tinh Trong Ống Nghiệm
Một trong những thực tại bi thảm nhất liên quan đến thụ tinh trong ống nghiệm là việc các cuộc thảo luận thường xuyên bỏ qua vô số sự sống phôi thai đã bị mất đi trong quá trình này. Hiện nay, hàng triệu phôi trên khắp thế giới vẫn đang được đông lạnh và lưu trữ trong các cơ sở bảo quản. Những phôi khác đã bị loại bỏ, bị hủy có chọn lọc, hoặc được sử dụng cho mục đích nghiên cứu/thí nghiệm.
Đây không phải là những “sự sống có tiềm năng”. Đó là những con người đang ở giai đoạn đầu tiên của tiến trình phát triển. Vì thế, mối quan tâm của Giáo hội không chỉ mang tính lý thuyết hay biểu tượng. Nó mang tính cụ thể và sâu sắc. IVF thường biến việc sinh thành con người thành một quy trình được điều hành bởi hiệu quả, kiểm soát chất lượng và sự quản lý bằng công nghệ.
Đây là lý do tại sao nhiều nhà đạo đức sinh học Công giáo xem IVF có liên hệ với những khuynh hướng văn hóa rộng lớn hơn, những khuynh hướng cuối cùng có thể dẫn đến thuyết ưu sinh (eugenics) và thuyết siêu nhân (transhumanism). Một khi sự sống con người trở thành một dự án của việc sản xuất và tối ưu hóa, thì logic tuyển chọn tất yếu sẽ xuất hiện.
Ai sẽ được cấy? Ai sẽ bị loại bỏ? Ai được xem là đủ khỏe mạnh? Ai được xem là đạt mong muốn? Đây không còn là những câu hỏi của tương lai nữa. Chúng đã hiện diện ngay trong thực tại hôm nay.
Thách Đố Mục Vụ: “Con Là Một Em Bé IVF”
Thế nhưng, chúng ta hãy cùng lại trở về với lớp học ấy. “Con là một em bé IVF.” Một linh mục, một giáo viên, một người cha, người mẹ hay một người bạn nên nói gì trong khoảnh khắc ấy?
Trước hết, chúng ta phải nói một cách rõ ràng và ngay lập tức: Con được Thiên Chúa yêu thương. Sự sống của con có phẩm giá. Sự hiện hữu của con là điều tốt lành. Giáo hội không phân chia nhân loại thành những con người “xứng đáng” và “không xứng đáng” dựa trên cách thức họ được thụ thai. Phẩm giá con người không tùy thuộc vào sự hoàn hảo luân lý của cha mẹ.
Mọi sự sống con người đều được Thiên Chúa muốn có. Sự phân biệt này có tầm quan trọng tuyệt đối về mặt mục vụ. Có quá nhiều người nghe lời phê phán IVF như thể đó là lời phê phán chính bản thân họ. Đó không phải là giáo huấn của Giáo hội. Đứa bé không bao giờ là tội lỗi, không bao giờ là vấn đề. Đứa bé luôn là điều tốt lành.
Thật vậy, một trong những sai lầm mục vụ nghiêm trọng nhất mà người Công giáo có thể mắc phải là nói về IVF theo cách vô tình gây tổn thương cho những trẻ em hoặc người trưởng thành được thụ thai nhờ phương pháp này. Giáo hội không lên án sự hiện hữu của bất kỳ ai. Giáo hội công bố phẩm giá của mỗi ngôi vị con người, không có bất kỳ ngoại lệ nào.
Đồng thời, tình yêu đích thực đòi hỏi sự thành thật. Nếu một người bạn hay một thành viên trong gia đình lựa chọn IVF, người Công giáo không nên đáp lại bằng sự cay nghiệt, thái độ tự cho mình là công chính, hay liên tục dùng những lời lẽ luân lý để quở trách; nhưng cũng không nên giả vờ như thể những vấn đề luân lý ấy không tồn tại.
Như Cha Boquet đã khôn ngoan nhận xét, sự thành thật trong các mối tương quan không có nghĩa là thù địch. Các gia đình vốn vẫn thường xuyên phải đối diện cách khó khăn với những bất đồng luân lý. Người ta có thể, với tình yêu thương và sự bình tĩnh, xác nhận rằng một điều nào đó là sai trái về mặt luân lý mà không vì thế khước từ những con người liên quan.
Điều đó đòi hỏi sự khôn ngoan, kiên nhẫn và bác ái. Thông thường, cách tiếp cận mục vụ tốt nhất là tiến từng bước. Trước hết, hãy cảm thông lắng nghe nỗi đau của những người đang trong tình trạng hiếm muộn. Hãy nhìn nhận niềm khao khát có con của họ, đồng thời cũng khẳng định sự tốt đẹp của hôn nhân và gia đình. Sau đó, nhẹ nhàng giải thích tại sao Giáo hội tin rằng phương thế cũng quan trọng như mục đích.
Nhiều người chưa bao giờ được nghe lập luận thực sự của Giáo hội. Họ cho rằng Giáo hội đơn thuần là “chống lại khoa học” hoặc thờ ơ trước đau khổ. Thực ra, Giáo hội đang bảo vệ một điều hết sức sâu xa thuộc về chính con người: đó là đứa bé không bao giờ được trở thành một sản phẩm của việc sản xuất bằng công nghệ.
Một Xã Hội Cần Lòng Cảm Thông Và Chân Lý
Ngày nay, chúng ta đang sống trong một thế giới nơi các công nghệ trợ sinh được bình thường hóa nhanh chóng đến mức nhiều người không bao giờ dừng lại để đặt ra những câu hỏi sâu xa hơn về nhân học. Nhưng Giáo hội phải tiếp tục đặt ra những câu hỏi ấy. Đón nhận một đứa bé như một hồng ân, thay vì sản xuất một đứa bé như một dự án, có nghĩa là gì? Điều gì xảy ra khi việc sinh thành con người ngày càng trở nên phụ thuộc vào công nghệ? Chúng ta đang truyền đạt cho các thế hệ tương lai một quan niệm nào về con người?
Đồng thời, người Công giáo phải nhớ rằng có rất nhiều người đang mang trong mình những vết thương liên quan đến tình trạng hiếm muộn, IVF, các phôi đông lạnh hoặc những hoàn cảnh gia đình phức tạp, và họ đang lặng lẽ ngồi trong các hàng ghế nhà thờ, trong lớp học và trong chính gia đình chúng ta. Điều họ cần trước hết không phải là sự lên án. Họ cần được nghe chân lý được nói ra với lòng cảm thông.
Vì thế, sứ mạng của Giáo hội vừa mang tính luân lý vừa mang tính mục vụ: bảo vệ phẩm giá của việc sinh sản con người, đồng thời không bao giờ quên phẩm giá của những con người đang đứng trước mặt chúng ta. Đó là người phụ nữ trẻ trong lớp học, là người cháu được thụ thai nhờ IVF, là đôi vợ chồng đã phải đau buồn trong nhiều năm, và là mọi sự sống con người, luôn luôn và không có bất kỳ ngoại lệ nào.
Kitô giáo không bắt đầu bằng sự khước từ, nhưng bằng lời công bố rằng mỗi người đều được Thiên Chúa yêu thương mà mời gọi vào sự hiện hữu. Không một con người nào có thể bị giản lược vào hoàn cảnh mình được thụ thai. Đứa bé được thụ thai nhờ IVF không phải là một vấn đề cần được giải thích cho qua, nhưng là một ngôi vị cần được yêu thương, đón nhận và tôn trọng.
Chính vì lý do đó, Giáo hội phải tiếp tục khẳng định cả hai điều cùng một lúc: đứa bé luôn là một phúc lành, và phương thức mà qua đó đứa bé được thụ thai cũng phải tôn trọng phẩm giá của đứa trẻ. Chỉ khi cùng lúc nắm giữ chân lý và lòng thương xót, Giáo hội mới có thể trung thành nói với những con người đang bị tổn thương, hoang mang và được yêu thương, những người đang đứng trước mặt mình.