Như những tín hữu Công Giáo, tôi bị cuốn hút bởi mật viện vừa qua. Khi có dấu hiệu của làn khói trắng, không chỉ là một vị Giáo Hoàng mới, mà còn là vị Giáo Hoàng người Mỹ, vị Giáo Hoàng người Mỹ này đã nhắc lại công trình của vị tiền nhiệm, một tác giả từng bàn về những vấn đề đặc biệt còn liên quan đến thời đại hôm nay.
Trong bài diễn văn chính thức đầu tiên trước Hồng Y đoàn vào ngày 10 tháng 5 năm 2025, Đức Lêô XIV giải thích việc Ngài chọn tước hiệu “chủ yếu là vì Đức Giáo Hoàng Lêô XIII trong thông điệp lịch sử Rerum Novarum (Những điều mới) đã đề cập đến vấn đề xã hội trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp vĩ đại đầu tiên.
Rerum Novarum nghĩa là “Những điều mới” được viết vào năm 1891. Trong tác phẩm này, Đức Lêô XIII nhìn lại những đổi mới của cách mạng công nghiệp đã thay đổi căn bản xã hội một cách sâu sắc. Từ động cơ hơi nước và máy tách bông, đến những phương tiện truyền thông nhanh hơn, đến sản xuất hàng loạt và đô thị hóa, những điều này đã thay đổi hoàn toàn cuộc sống con người, đặc biệt là công việc, gia đình và các mối quan hệ giữa con người và máy móc.
Chúng ta đang đứng trước bờ vực của cuộc cách mạng khác làm thay đổi mối quan hệ giữa con người và máy móc, và những khả năng cũng như thách thức mà trí tuệ nhân tạo (AI) đặt ra Đức Tân Giáo Hoàng Lêô XIV tiếp tục giải thích cho các Hồng Y: “Trong thời đại của chúng ta, Giáo Hội mang đến cho mọi người kho tàng giáo huấn xã hội của mình để đáp lại một cuộc cách mạng công nghiệp khác và những phát triển trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo đặt ra những thách thức mới cho việc bảo vệ nhân phẩm, công lý và lao động.
AI có gì mới?
AI thực sự là một điều mới, điều mà cần Giáo Hội phải lên tiếng? Suy cho cùng, công nghệ mới luôn gây ra tình trạng mất việc làm.
Với mỗi bước tiến của công nghệ, những người làm việc với công nghệ cũng bị thay thế, trừ khi họ thích nghi với nó. Ví dụ đầu tiên về loại công nghệ đột phá này mà tôi nhớ là băng cassette. Tôi không lo lắng về việc tất cả những nhà sản xuất băng 8-track và đĩa than hiện đang thất nghiệp. Tôi thấy vui vì tôi có thể làm mixtape. Sự ra đời của xe hơi đồng nghĩa với việc toàn bộ các ngành công nghiệp dựa trên xe ngựa sẽ trở nên lỗi thời: thợ làm xe ngựa, thợ rèn, nhà sản xuất yên ngựa và dây cương, chuồng ngựa, chỉ kể ra một vài ví dụ. Sự trỗi dậy của máy ảnh kỹ thuật số đã dẫn đến sự suy tàn của Kodak. Các dịch vụ trực tuyến khiến Blockbuster phá sản, v.v. Và đối với những băng cassette yêu thích của tôi, chúng đã được thay bằng đĩa CD, và sau đó là MP3 (và tôi sẽ dừng lại ở đó, vì tôi không muốn trả phí hàng tháng cho âm nhạc)
Từ cuộc cách mạng công nghiệp đến nay, máy móc chỉ là thay thế cho lao động chân tay. Lao động trí óc thì sao?
Trong một số ngành công nghiệp, máy móc đã đảm nhận những nhiệm vụ trí óc, không phải bằng chân tay. Đáng chú ý, những nhiệm vụ này đòi con người phải suy nghĩ như máy tính. Ví dụ, máy móc có thể xác định các mẫu trên hình ảnh chẩn đoán, trên bản đồ radar, v.v. Máy móc có lợi thế phát hiện dấu hiệu sớm của khối u hay việc dự đoán cơn bão sẽ đổ bộ một nơi nào đó. Suy cho cùng, đó là máy tính. Nó có thể phân tích và xử lý chuỗi dữ liệu mà không bị mệt mỏi hay cần nghỉ ngơi.
Những điều gì sẽ xảy ra khi chúng ta lập trình máy tính để nó có thể “suy nghĩ” như con người? Phải chăng Đức Giáo Hoàng Lêô XIV đang hướng chúng ta đến Rerum Novarum và kho tàng giáo huấn xã hội của Giáo Hội?
Các lập trình viên sử dụng thuật ngữ “AI tạo sinh” để chỉ AI có khả năng tạo ra những thứ mới mẻ, không hề chơi chữ. Những thứ như bài báo trên tạp chí (bài báo này do con ngưới viết, tôi đảm bảo) trang web hướng dẫn làm video, tờ rơi, truyện ngắn, tiểu thuyết dài tập, thậm chí cả âm nhạc và nghệ thuật. Nó có thể viết một bài hát hấp dẫn hoặc tạo hình thu nhỏ cho bài đăng trên mạng xã hội. Bạn có thể nhập tác phẩm cả đời của một tác giả nào đó và để viết một quyển tiểu thuyết mới theo phong cách của tác giả đó.
Từ “tạo sinh” thật thú vị. Nó gợi nhớ cho chúng ta về sách Sáng Thế Ký, cuốn sách về sự sáng tạo loài người, khi Thiên Chúa thổi hơi sự sống vào Ađam. Tuy nhiên, AI không có tính sinh sản thực sự vì nó không có hồn. Nó không có sự sống để chia sẻ. Không có bóng ma nào trong cỗ máy cả.
Thông điệp trung tâm của Rerum Novarum
Con người là tạo vật độc đáo nhất trong công trình sáng tạo của Thiên Chúa với linh hồn bất tử. Vì Ngài đã tạo ra chúng ta theo hình ảnh của Ngài với ý chí tự do, chúng ta có khả năng trao ban chính mình cho người khác. Sách Giáo lý dạy rằng “Tôn trọng con người bắt nguồn từ việc tôn trọng nguyên tắc rằng ‘mọi người phải coi lân cận của mình - không trừ một ai - như chính bản thân mình’, trên hết lưu tâm đến mạng sống và những phương tiện cần thiết để sống một đời sống xứng đáng” (1931). Đây là thông điệp cốt lõi của Rerum Novarum và là nền tảng của mọi giáo huấn xã hội Công Giáo: chúng ta không bao giờ được đánh mất phẩm chất của người lân cận.
Điều này khiến chúng ta tự hỏi: Tại sao chỉ có con người mới viết, sáng tạo nghệ thuật, đặt ra những câu hỏi triết học và thắc mắc về vũ trụ. Làm thế nào những cuốn sách hay, nghệ thuật, âm nhạc và về triết học dẫn dắt chúng ta đến sự hiệp thông với nhau và với Chúa. Điều gì sẽ mất đi khi máy móc bắt chước khả năng này, và khi các tổ chức trình bày nội dung đó như thế chúng được tạo ra bởi con người. Liệu các tác giả, nhạc sĩ, nghệ sĩ và những người khác có các tác phẩm giúp ích và truyền cảm hứng cho chúng ta có thể tiếp tục tồn tại.
Điều gì sẽ xảy ra khi chúng ta không còn phân biệt được con người và máy móc? Đó không phải là vì máy móc làm tốt việc đó, mà là chúng ta quên mất mình là ai.
Nói cách khác, để rõ ràng hơn, vấn đề không phải là mất việc làm.
Chúng ta đã đọc về việc mọi người coi AI là “bạn”. Phải mất bao nhiêu thế hệ “AI sáng tạo” được trình bày trên các trang web, trong các lớp học, các tiệm sách, và, lạy Chúa, cả trong gia đình, thì nó đánh mất ý nghĩa của sự kết nối giữa con người, sự gắn kết thống nhất khác của thể xác và tâm hồn? Và từ đó, bao nhiêu thế hệ nữa sẽ đánh mất khả năng tìm kiếm, nhận biết và yêu thương Đấng Tạo Hóa của chính mình?
Người ta tin rằng Đức Lêô XIV viết thông điệp đầu tiên của mình và vẫn chưa biết liệu thông điệp này có được xây dựng dựa trên Rerum Novarum hay không và như thế nào. Dù ngài chọn chủ đề nào để làm tiêu điểm, tôi cũng xin cảm ơn ngài vì đã gợi lại Thông điệp Rerum Novarum và dẫn dắt các tín hữu trở về với thông điệp ấy. Chúng ta đừng bao giờ quên rằng mọi công việc chúng ta làm, và mọi loại thông tin, truyền thông mà chúng ta tiếp nhận, đều phải hướng chúng ta đến Nước Trời.