Nhân dịp kỷ niệm 1.700 năm Công đồng Nicêa, Đức Giáo hoàng Leo XIV đối chiếu đức tin chính thống với những lập luận của Ariô, đồng thời ngài chỉ ra cách Giáo hội phải đối diện với “chủ nghĩa Ariô mới” trong văn hóa hôm nay.
Trong chuyến viếng thăm Thổ Nhĩ Kỳ để tưởng niệm 1.700 năm Công đồng Nicêa, Đức Giáo hoàng Leo XIV đã đề cập đến hai chủ đề vốn rất quen thuộc với hai vị tiền nhiệm: Đức Bênêđictô XVI và Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II. Ngài trình bày vấn đề với một sự nhấn mạnh khác so với Đức Bênêđictô XVI, đồng thời vang vọng tư tưởng của Thánh Gioan Phaolô II khi bàn đến chủ nghĩa Ariô, lạc giáo mà Công đồng Nicêa được triệu tập để đối diện.
Chủ nghĩa Ariô, được đặt theo tên người cổ võ nổi tiếng nhất của nó là Ariô, một linh mục và thần học gia từ Alexandria, cho rằng Đức Giêsu không mang thần tính ngang bằng với Chúa Cha. Ngài được tôn vinh và được xức dầu, nhưng không đồng bản tính với Chúa Cha. Vì thế, Công đồng Nicêa năm 325 đã phải đối diện với một câu hỏi căn bản của đức tin Kitô giáo: Đức Giêsu Kitô là ai?
Nicêa đã lên án chủ nghĩa Ariô và trao cho chúng ta công thức vẫn được lặp lại mỗi Chúa Nhật trong Thánh lễ: “Thiên Chúa bởi Thiên Chúa, Ánh Sáng bởi Ánh Sáng, Thiên Chúa thật bởi Thiên Chúa thật”. Kinh Tin Kính Nicêa đã sử dụng một thuật ngữ của triết học Hy Lạp, được dịch sang tiếng Anh là “consubstantial” (đồng bản tính). “Bản tính” hay “yếu tính” ở đây nói đến bản thể của một hữu thể. Vì vậy, khi tuyên xưng Đức Giêsu đồng bản thể với Chúa Cha, Giáo hội xác quyết rằng Chúa Cha và Chúa Con, nhập thể nơi Đức Kitô, đều hoàn toàn là Thiên Chúa.
Quyết định của Công đồng Nicêa khi dùng ngôn ngữ ngoài Kinh Thánh, tận dụng thuật ngữ và khái niệm của triết học Hy Lạp (vốn mang nền tảng ngoại giáo) để diễn đạt mối tương quan giữa Chúa Cha và Đức Giêsu, đã từng gây nhiều tranh luận. Liệu Mặc Khải có cần đến ngôn ngữ ngoài Kinh Thánh để được diễn tả trọn vẹn? Giáo hội có nên sử dụng các khái niệm triết học không bắt nguồn trực tiếp từ Mặc Khải hay không? Câu hỏi nổi tiếng và mang tính bền vững đặt thẳng vấn đề: Athen thì liên quan gì đến Giêrusalem?
Trong sự nghiệp của mình, Đức Hồng y Joseph Ratzinger (sau này là Đức Giáo hoàng Bênêđictô XVI) đã nhiều lần trở lại với câu hỏi đó. Trong Bài diễn văn Regensburg nổi tiếng, đọc chỉ vài tháng trước chuyến viếng thăm Thổ Nhĩ Kỳ năm 2006, Đức Bênêđictô khẳng định rằng việc Mặc Khải sử dụng các khái niệm của triết học Hy Lạp nằm trong kế hoạch quan phòng của Thiên Chúa:
“Sửa lại câu đầu tiên của sách Sáng Thế, câu mở đầu toàn bộ Kinh Thánh, thánh Gioan bắt đầu lời tựa Tin Mừng của mình bằng câu: ‘Lúc khởi đầu đã có Lời (Logos)…’ Logos vừa nghĩa là lý trí, vừa nghĩa là lời, một lý trí sáng tạo và có khả năng tự thông truyền. Gioan đã nói lời cuối cùng về khái niệm Kinh Thánh về Thiên Chúa; chính trong lời ấy mà mọi sợi chỉ đan phức tạp của niềm tin Kinh Thánh đạt đến đỉnh điểm và sự tổng hợp của chúng. ‘Lúc khởi đầu đã có Logos, và Logos là Thiên Chúa,’ thánh sử khẳng định”.
Sự gặp gỡ giữa sứ điệp Kinh Thánh và tư tưởng Hy Lạp không phải là điều tình cờ. Thị kiến của thánh Phaolô, người Macedonia trong giấc mơ nài xin: “Xin ông sang Macedonia giúp chúng tôi!” (x. Cv 16,6–10), có thể được hiểu như một “sự chưng cất” cho thấy nhu cầu nội tại phải có cuộc gặp gỡ giữa đức tin Kinh Thánh và sự tìm kiếm triết học Hy Lạp. Đức Bênêđictô XVI mạnh dạn khẳng định rằng có một “nhu cầu nội tại” để đức tin Kinh Thánh được diễn tả bằng các khái niệm của triết học Hy Lạp cổ đại. Thuật ngữ mô tả điều này là “Hy Lạp hóa” (Hellenism / Hellenization), tên chính thức của Hy Lạp ngày nay là “Cộng hòa Hy Lạp (Hellenic Republic)”.
Vậy đức tin Kitô giáo có nên được “Hy Lạp hóa” không? Điều đó có làm bó hẹp mặc khải của Thiên Chúa vào một ngôn ngữ và văn hóa nhất định không? Đó là một câu hỏi phức tạp, và Đức Giáo hoàng Leo đã đề cập đến, dù ngắn gọn, trong Tông thư kỷ niệm 1.700 năm Công đồng Nicêa, được ban hành chỉ vài ngày trước khi ngài rời Rôma. Bức thư mang tựa đề In Unitate Fidei (Trong sự Hiệp Nhất của Đức Tin). Ngài nói:
“Các Nghị phụ tuyên xưng rằng Đức Giêsu là Con Thiên Chúa vì Người cùng một bản thể (ousia) với Chúa Cha… ‘Sinh ra mà không phải được tạo thành, đồng bản tính (homoousios) với Chúa Cha’. Định tín đó là một sự bác bỏ triệt để luận đề của Ariô”.
Để diễn tả chân lý đức tin, Công đồng Nicêa đã dùng hai thuật ngữ: “bản thể” (ousia) và “đồng bản tính” (homoousios), vốn không có trong Kinh Thánh. Ý định của Công đồng không phải là thay thế ngôn ngữ Kinh Thánh bằng triết học Hy Lạp, nhưng dùng các từ ấy để diễn đạt chính xác đức tin Kinh Thánh và phân biệt nó với sai lầm của Ariô, một sai lầm chịu ảnh hưởng sâu đậm bởi trào lưu Hy Lạp hóa. Vì lý do đó, theo Đức Leo, lời buộc tội “Hy Lạp hóa” phải được gán cho sai lầm của Ariô và những người theo ông, chứ không phải cho các Nghị phụ Nicêa.
Không có sự bất đồng căn bản nào giữa Đức Bênêđictô XVI và Đức Leo XIV, nhưng rõ ràng có sự khác biệt về sự nhấn mạnh: Đức Bênêđictô ca ngợi việc Nicêa sử dụng ngôn ngữ Hy Lạp và đặt nền tảng sự lựa chọn ấy ngay trong Kinh Thánh. Trong khi đó, Đức Leo lại cho rằng việc dùng ngôn ngữ Hy Lạp tại Nicêa là cần thiết để chống lại sự sai lệch do chính Hellenism (Hy Lạp hóa) của Ariô gây ra. Ngài xem “lời cáo buộc Hy Lạp hóa” như một điều cần phải bác bỏ. Sự khác biệt trong sự nhấn mạnh này rất đáng theo dõi khi triều đại của Đức Leo XIV tiếp tục phát triển.
Trong một đoạn khác bàn về chủ nghĩa Ariô, có một điểm nhấn mà cả hai vị Giáo hoàng đều chia sẻ. Đức Thánh Cha Leo giải thích rằng chủ nghĩa Ariô vẫn còn là một nguy cơ hiện hữu, và ở đây ngài đã vang vọng tư tưởng của Thánh Gioan Phaolô II từ gần 40 năm trước. Tại Nhà thờ Chính tòa Chúa Thánh Thần ở Istanbul, Đức Leo nói:
“Cũng tồn tại một thách đố khác, mà chúng ta có thể gọi là ‘thuyết Ariô mới’, đang hiện diện trong văn hóa hôm nay và đôi khi cả nơi những người có đức tin. Điều này xảy ra khi Đức Giêsu chỉ được ngưỡng mộ như một con người, có thể thậm chí với sự tôn kính tôn giáo, nhưng không thật sự được nhìn nhận là Thiên Chúa hằng sống và chân thật đang ở giữa chúng ta. Thần tính của Người, quyền làm Chúa của Người trên dòng lịch sử, bị che khuất. Người bị thu nhỏ lại thành chỉ một nhân vật lịch sử vĩ đại, một vị thầy khôn ngoan, hay một ngôn sứ đấu tranh cho công lý và không gì hơn thế. Nicêa nhắc chúng ta rằng Đức Giêsu Kitô không phải là một nhân vật của quá khứ; Người là Con Thiên Chúa đang hiện diện giữa chúng ta, dẫn dắt lịch sử tiến về tương lai mà Thiên Chúa đã hứa”.
Ở đây, Đức Leo gần như đã trích trực tiếp một trong những bài diễn văn đáng nhớ nhất của Thánh Gioan Phaolô II, bài nói chuyện với giới trẻ Chile năm 1987, trên đường ngài đến Buenos Aires dự Ngày Giới trẻ Thế giới lần thứ nhất. Trong sân vận động tại Santiago, vị Giáo hoàng Ba Lan đã đặt ra cho họ câu hỏi mà Công đồng Nicêa cũng từng đặt ra: Đức Giêsu Kitô là ai? Ngài nói:
“Các bạn trẻ Chile, đừng sợ hướng mắt nhìn về Người! Hãy nhìn lên Chúa, các bạn thấy gì? Người chỉ là một bậc hiền triết sao? Không! Người còn hơn thế nữa! Người là một ngôn sứ chăng? Đúng! Nhưng Người còn hơn thế nữa! Người là một nhà cải cách xã hội ư? Người còn vượt xa cả một nhà cải cách! Hãy nhìn Chúa với ánh mắt chăm chú, và các bạn sẽ khám phá nơi Người chính khuôn mặt của Thiên Chúa. Đức Giêsu là Lời mà Thiên Chúa muốn nói với thế giới. Chính Thiên Chúa đã đến để chia sẻ cuộc sống của chúng ta, của từng người”.
Câu hỏi vẫn luôn đơn giản và trực diện: Đức Giêsu là ai? Và câu trả lời có thể được thốt lên với sự đơn sơ tuyệt vời, như chính thánh Phêrô đã tuyên xưng trong Tin Mừng: “Thầy là Đức Kitô, Con Thiên Chúa hằng sống!” Nhưng nhiệm vụ dành cho những người kế vị Phêrô lại phức tạp hơn là giải thích và xác định nội dung của lời tuyên xưng đơn sơ ấy trong bối cảnh của những tranh luận và thách đố của thời đại.
Từ Nicêa đến Gioan Phaolô II và Bênêđictô XVI, Giáo Hội luôn phải trả lời lại cùng một câu hỏi ấy. Và tại Thổ Nhĩ Kỳ, nhân kỷ niệm Công đồng Nicêa, Đức Leo XIV đã bắt đầu định hình câu trả lời của riêng mình, thay mặt cho Giáo Hội mà giờ đây ngài dẫn dắt.