Giảng Dạy Đạo Đức Theo “Con Đường Nhỏ Bé”
Giảng Dạy Đạo Đức Theo “Con Đường Nhỏ Bé”
Xuất bản ngày 2 tháng 6 năm 2026
Nhiều khóa học về đạo đức công giáo hiện nay được tổ chức chưa thực sự hiệu quả. Nếu mục đích của đạo đức Công giáo là rèn luyện con người trở nên đức hạnh, thì các giáo viên nên tạm gác lại những vấn đề “nhạy cảm” gây nhiều tranh cãi để tập trung vào những đức tính thường nhật, giản dị trong đời sống.
Là một giáo viên trung học kiêm phó giáo sư biên chế, tôi đã có hơn mười lăm năm giảng dạy môn đạo đức; tuy nhiên, việc gia đình ngày càng đông con cùng những khó khăn tài chính đi kèm đã buộc tôi phải chuyển sang ngành luật. Giờ đây, với bề dày kinh nghiệm hơn, kiến thức sâu rộng hơn và đang trải nghiệm một cuộc hoán cải tâm hồn lần thứ hai tôi muốn tập trung khóa học đạo đức của mình, vào những "đức tính nhỏ”– đó là các đức tính liên quan đến lời ăn tiếng nói, thái độ đối với của cải, chuyện ăn uống, ham muốn tính dục và sự khiêm nhường.
Thérèse thành Lisieux nổi tiếng một cách xứng đáng với “con đường nhỏ” – tức là thực hành những “đức tính nhỏ bé”, như “thực hiện một sự hy sinh nho nhỏ” và “luôn làm điều đúng đắn dù là nhỏ nhất, và làm tất cả vì tình yêu.” Các giáo viên dạy môn đạo đức Công giáo cũng nên noi theo “con đường nhỏ” này, khuyến khích học sinh nỗ lực thực hiện điều thiện mỗi ngày một cách nghiêm túc và chỉnh chu.
Nửa đầu khóa học của tôi đề cập đến các nền tảng triết học và thần học của đạo đức Công giáo, bao gồm nhân chủng học, mặc khải của Thiên Chúa, luật tự nhiên, các nhân đức tự nhiên và nhân đức thần học, các thành phần của hành vi luân lý, v.v. Tôi sẽ không thay đổi điều đó, và điều đó cũng không nên thay đổi. Không một vấn đề luân lý nào được đánh giá đầy đủ bên ngoài khuôn khổ toàn diện.
Vào nửa sau của khóa học, tôi đi sâu vào những tranh cãi gay gắt về phá thai, án tử, án tử hình, hôn nhân đồng giới, v.v., giống như hầu hết các khóa học khác. Mặc dù được thúc đẩy bởi mong muốn khơi dậy sự quan tâm ở những thanh thiếu niên vốn đã mệt mỏi, thận trọng và e ngại, nhưng cách tiếp cận đó lại là một sai lầm của người trẻ tuổi. Tôi lẽ ra nên bắt đầu với những đức tính nhỏ
Chúng đóng vai trò quan trọng nhưng không chỉ vì chúng phổ biến. Nếu không nỗ lực để có được những đức tính nhỏ bé, cuộc chiến chống lại những vấn đề “lớn” không thể thắng được, cả về mặt trí tuệ lẫn tình cảm. Những chủ đề như phá thai, an tử, mang thai hộ và hệ tư tưởng về giới nên là phần kết luận hơn là những phần mở đầu nhằm thu hút sự chú ý thường thấy.
Hãy xem xét lời nói, chẳng hạn. Được nuôi dưỡng trong một nền văn hóa mà không một suy nghĩ, đặc biệt là tự tham chiếu, không được nói ra, học sinh có thể ngạc nhiên khi biết rằng Kinh Thánh đề cập đến lời nói có lẽ nhiều hơn bất kỳ vấn đề đạo đức nào khác. Văn học khôn ngoan chứa đựng rất nhiều lời khuyên về lời nói.
“Sự sống và sự chết đều ở trong quyền của lưỡi,” sách Châm ngôn 18:21.
Thậm chí còn đáng sợ hơn, sách Huấn ca 20:9 khuyên răn,
“Hãy để bất cứ điều gì bạn nghe chết trong lòng bạn; hãy yên tâm rằng nó sẽ không làm bạn vỡ tung.”
Và một câu nói nổi tiếng của Chúa Giê-su,
“Từ đầy lòng mà miệng nói ra” (Lu-ca 6:45).(Và mối quan hệ này là hai chiều—lòng đầy những gì miệng nói ra.)
Việc tìm hiểu các nền tảng triết học và thần học về cách ăn nói đúng đắn sẽ hé mở hầu như mọi khía cạnh của đạo đức Công giáo. Ăn nói đúng đắn nghĩa là phục vụ sự thật, tránh xa cuộc đua tranh vô bổ và thiếu niềm vui, yêu thương người lân cận, khai thác đam mê cá nhân và loại bỏ sự ích kỉ bản thân thông qua sự khiêm nhường. Tóm lại, lời nói đúng đắn là con đường dẫn đến hạnh phúc đích thực.
Sau khi được học về nền tảng trí tuệ về cách ăn nói đúng đắn, học sinh cần được thử thách để biết cách nói năng (và cả việc giữ im lặng) sao cho tốt đẹp. Sự tốt đẹp trong đời thường là điều đầy cuốn hút chứ không hề tầm thường hay tẻ nhạt. Thư của Thánh Giacôbê (3,13) khẳng định:
“Ai không vấp ngã trong lời nói, người ấy là người hoàn hảo, có khả năng chế ngự cả thân xác mình.”
Người yêu mến và chỉ nói sự thật, không bao giờ nói xấu người khác (ngay cả khi điều đó đúng sự thật), và biết rõ khi nào nên nói hay không nên nói, là người đáng ngưỡng mộ, cao quý và nhiều khả năng sẽ có được hạnh phúc.
Chẳng phải bạn cũng muốn trở thành người như vậy sao? Học sinh cần được khuyến khích từ bỏ thói ngồi lê đôi mách, từ chối tiếp nhận những lời đàm tiếu, và tránh lối nói luôn hướng về bản thân, bao gồm cả những điều mà Thánh Josemaría Escrivá (trong tác phẩm “Furrow”, 263) nhấn mạnh:
“Bỏ qua những lời tự khen ngợi mình trong lúc trò chuyện” và “lấy chính bản thân làm ví dụ khi đối thoại.”
Nếu chấp nhận thử thách này, họ sẽ thất bại, thất bại nặng nề và nhiều lần. Nhưng chính lúc đó, sự biến đổi thực sự mới bắt đầu và nền tảng để giải quyết những vấn đề gai góc mới được thiết lập. Nếu họ thực sự nghiêm túc với thử thách, sinh viên sẽ nghiệm ra sự thật trong lời khẳng định đầy chấn động của Đấng Kitô:
“Không có Thầy, anh em chẳng làm gì được” (Ga 5,15).
Họ sẽ nhận thấy rằng sự tiến bộ tùy thuộc vào ân sủng, rằng họ hoàn toàn lệ thuộc vào Đấng Kitô để có thể thăng tiến về mặt đạo đức, và họ cần phải biết ơn vì sự tuôn đổ tình yêu bao la, hào phóng đến mức dường như bất chấp mọi lẽ thường tình, một ân huệ họ không hề xứng đáng có được. Và họ sẽ cảm nhận được niềm vui trong sự tiến vốn không phải do công sức tự thân mà có này.
Jean-Pierre de Caussade, S.J., giải thích tiến trình này như sau:
Khi Thiên Chúa vui lòng ban cho chúng ta nhờ ân sủng thánh thiện của Ngài—sự hiểu biết sáng suốt về chính mình, [vốn đã bị tha hóa bởi lòng yêu mình], đi kèm với tâm tình khiêm nhường, thì chúng ta không còn trông cậy vào bản thân nữa mà chỉ trông cậy vào một mình Ngài. Chúng ta không còn cậy dựa vào những việc lành của mình, mà chỉ dựa vào lòng thương xót của Thiên Chúa cùng những công nghiệp vô biên của Chúa Giêsu Kitô; đó chính là niềm hy vọng Kitô giáo đích thực sẽ mang lại ơn cứu độ cho chúng ta. (Thư gửi Nữ tu Marie-Antoinette de Bousmard, năm 1734)
Những phân tích và thách thức tương tự cũng có thể được đặt ra đối với của cải, chuyện ăn uống và ham muốn tính dục. Người phụ nữ quảng đại, người đàn ông biết tiết độ, và những cặp vợ chồng hạnh phúc có con cái là những hình mẫu đầy thu hút để chúng ta nỗ lực noi theo.
Chuyển sang vấn đề phá thai. Nếu thiếu đi những trải nghiệm, sự thấu hiểu và niềm vui đã nêu ở trên, các lập luận thuần túy về mặt lý trí sẽ trở nên bế tắc. Việc chứng minh rằng phá thai là hành vi giết người, tức là tước đoạt mạng sống của một sinh linh vô tội, là điều dễ dàng. Phe ủng hộ quyền sống đã thắng thế trong cuộc tranh luận này từ nhiều thập kỷ trước, đặc biệt là nhờ sự ra đời của công nghệ siêu âm. Tuy nhiên, những người ủng hộ phá thai vẫn không hề nao núng; họ thừa nhận phá thai là hành vi giết người nhưng lại coi đó là cái giá phải trả cho sự vận hành của xã hội. Điển hình là diễn viên hài cánh tả Bill Maher; thừa nhận:
“(Những người ủng hộ sự sống) nghĩ (phá thai) là hành vi giết người. Và thực ra thì đúng là như vậy. Nhưng tôi chấp nhận điều đó. Thế giới này có tới tám tỷ người. Xin lỗi nhé, nhưng chúng ta sẽ chẳng thấy thiếu vắng bạn đâu.”
Để thấu hiểu và cảm nhận sự thật về vấn đề phá thai, con người cần có sự cậy trông và lòng biết ơn đối với Thiên Chúa, sự khiêm nhường, niềm vui khi biết hy sinh bản thân, và khả năng tự chủ để mang lại sự tự do đích thực. Những ân huệ này được ban tặng thông qua những nhân đức nhỏ bé. Thiếu vắng chúng, các lập luận về vấn đề phá thai khó lòng thuyết phục được ai; nhưng khi có chúng, việc phá thai trở thành điều không thể chấp nhận được.
Tất nhiên, một khóa học về đạo đức Công giáo cần đề cập đến những vấn đề văn hóa gây nhiều tranh cãi. Tuy nhiên, khóa học sẽ khó đạt được kết quả mong muốn nếu thiếu đi nền tảng được vun đắp từ các nhân đức nhỏ. Hay nói cách khác:
"Ai trung tín trong việc rất nhỏ, thì cũng trung tín trong việc lớn" (Lc 16,10).