Sau các cuộc tấn phong giám mục được thực hiện mà không có ủy nhiệm của Đức Giáo hoàng, Thánh bộ Giáo lý Đức tin (Dicastery for the Doctrine of the Faith) đã công bố sắc lệnh vạ tuyệt thông cùng với bản giải thích chi tiết về các hậu quả giáo luật liên quan đến Huynh đoàn Linh mục Thánh Piô X (Society of St. Pius X).
Điều này dẫn đến một câu hỏi quan trọng: Ngoài các giám mục thực hiện và lãnh nhận việc tấn phong bất hợp pháp, còn những ai bị ảnh hưởng bởi các biện pháp mà Tòa Thánh đưa ra?
Cha Fernando Puig, Viện trưởng Đại học Giáo hoàng Thánh Giá, giải thích: “Giáo luật rất rõ ràng. Giáo luật không đơn giản tuyên bố rằng 500.000 người đều bị vạ tuyệt thông cùng một lúc. Điều đó có thể xảy ra trong một số trường hợp, nhưng ở đây giáo luật quy định rằng những vấn đề như thế phải được xem xét trên cơ sở từng trường hợp cụ thể. Và thực tế đúng là như vậy, bởi vì chúng ta đang đối diện với một tình huống hết sức nghiêm trọng”.
Điểm mới đáng chú ý nhất trong bản giải thích của sắc lệnh là việc làm rõ rằng không phải tất cả những ai có liên hệ với Huynh đoàn Thánh Piô X đều tự động bị vạ tuyệt thông.
Để rơi vào hình phạt này, người liên hệ phải hội đủ một số điều kiện nhất định.
Cha Fernando Puig cho biết: “Có hai yếu tố. Thứ nhất là yếu tố nội tâm: chấp nhận việc tách mình khỏi Đức Giáo hoàng, khỏi giáo huấn của ngài và khỏi các giáo huấn của Công đồng Vatican II. Thứ hai là yếu tố bên ngoài: biểu lộ sự tách biệt ấy qua việc tham gia vào các hoạt động của Huynh đoàn, đặc biệt là các cử hành phụng vụ mà các thành viên của họ xem là những cử hành hợp lệ duy nhất”.
Theo vị chuyên gia giáo luật này, qua những quy định trên, Hội Thánh cũng đang gửi đi một thông điệp rất rõ ràng, dù không phải lúc nào cũng được diễn tả trực tiếp bằng lời. Ngài nhận xét:
“Tòa Thánh đã công khai tất cả những vấn đề này và đang khuyến khích các tín hữu giữ khoảng cách với Huynh đoàn Thánh Piô X”.
Và thông điệp ấy không chỉ dành cho giáo dân, nhưng còn được gửi đến chính các thành viên của Huynh đoàn.
Cha Fernando Puig nói thêm: “Tòa Thánh đang nói điều đó với tất cả mọi người, kể cả một cách gián tiếp với các giám mục của Huynh đoàn. Mọi hình phạt trong Hội Thánh đều mang tính chữa lành (medicinal), kể cả vạ tuyệt thông. Như thể Hội Thánh đang nói: ‘Chúng tôi buộc phải đặt anh em dưới hình phạt giáo luật. Nhưng hãy rời khỏi tình trạng ấy. Hãy bước ra khỏi đó’”.
Chính vì mục đích chữa lành và hòa giải ấy, Tòa Thánh cũng đã chỉ ra những con đường cụ thể dành cho những ai muốn trở về sự hiệp thông trọn vẹn với Hội Thánh.
Đối với các linh mục, có những thủ tục để được một Giám mục hợp pháp tiếp nhận và hội nhập vào đời sống mục vụ của Giáo hội địa phương.
Đối với giáo dân, con đường trở về bao gồm việc công khai tuyên xưng đức tin Công giáo và bày tỏ sự gắn bó với Huấn quyền của Hội Thánh.
Điều quan trọng cần hiểu là những biện pháp mà Vatican đưa ra không nhằm trừng phạt theo nghĩa báo oán hay loại trừ. Trong truyền thống giáo luật Công giáo, các hình phạt như vạ tuyệt thông trước hết mang tính chữa trị và hoán cải (medicinal penalties). Mục đích của chúng là giúp người vi phạm nhận ra sự nghiêm trọng của hành động mình, từ đó mở lòng trở về với sự hiệp thông.
Vì thế, đằng sau sắc lệnh vạ tuyệt thông không chỉ là một quyết định pháp lý, nhưng còn là một lời mời gọi mục tử. Dù tình hình hiện nay rất nghiêm trọng, Tòa Thánh vẫn khẳng định rằng cánh cửa trở về luôn rộng mở. Mục tiêu cuối cùng không phải là loại bỏ Huynh đoàn Thánh Piô X, nhưng là giúp các thành viên của Huynh đoàn một lần nữa được hiệp thông trọn vẹn với Hội Thánh dưới quyền kế vị của Thánh Phêrô và người kế vị ngài là Giáo hoàng Leo XIV.