Lời Khấn Vâng Phục Trong Các Mối Tương Quan
Đối với nhiều tín hữu trong các cộng đoàn Tin Lành truyền thống, việc tin rằng Đức Maria là Theotokos (tiếng Hy Lạp, nghĩa là “Đấng mang Thiên Chúa”), hay Mẹ Thiên Chúa, là một điểm đồng thuận với người Công giáo. Nếu Đức Giêsu Kitô thực sự là Thiên Chúa, thì Đức Maria thực sự là Mẹ Thiên Chúa. Tuy nhiên, hàng triệu người khác trong các các cộng đoàn Chính Thống và Tin Lành sẽ không cùng với người Công giáo tôn vinh Đức Maria là Mẹ Thiên Chúa.
Những phản đối đối với tín điều trọng đại này của Đức Tin có thể quy về ba điểm chính. Lời phản đối đầu tiên nêu ra một điều hiển nhiên. Không có chỗ nào trong Kinh Thánh có đoạn dùng từ “Mẹ Thiên Chúa” để nói về Đức Maria. “Nếu giáo lý này quan trọng như người Công giáo La Mã khẳng định, chẳng lẽ không có ít nhất một tác giả được linh hứng nào dùng thuật ngữ đó sao?”
Lời phản đối thứ hai bắt nguồn từ Luca 1:43, một đoạn Kinh Thánh được người Công giáo dùng để chứng minh nền tảng Kinh Thánh cho danh hiệu Theotokos. Trong đó, bà Elisabét đã “kêu lớn tiếng với Đức Maria rằng: ‘Em được chúc phúc hơn mọi người phụ nữ, và người con em đang cưu mang cũng được chúc phúc! Bởi đâu tôi được Mẹ của Chúa tôi đến với tôi thế này?” Những người Tin Lành căn bản chỉ ra rằng đoạn Kinh Thánh này không gọi Đức Maria là Mẹ Thiên Chúa; mà chỉ là “Mẹ của Chúa tôi.” Trong Tân Ước, từ “Chúa” (tiếng Hy Lạp, kurios) đôi khi được dùng theo nghĩa thần linh, nhưng cũng có khi dùng để chỉ con người trong nhiều bối cảnh khác nhau. Vì thế, họ cho rằng đoạn Luca này không nói đến thần tính của Đức Kitô, mà chỉ nói đến nhân tính của Người.
Cuối cùng, người Tin Lành lập luận rằng Thiên Chúa không thể có mẹ. “Thiên Chúa là Ba Ngôi. Nếu Đức Maria là Mẹ Thiên Chúa, thì bà là mẹ của cả Ba Ngôi. Khi đó, Ba Ngôi không còn là Ba Ngôi nữa mà là Bốn Ngôi!”
Chúng ta hãy bắt đầu với lời phản đối đầu tiên. Việc nói rằng Đức Maria không thể là Mẹ Thiên Chúa chỉ vì Kinh Thánh không dùng đúng những từ ngữ ấy, sẽ đặt người Tin Lành vào một vị thế khó xử. Bởi vì như thế, họ cũng sẽ phải kết luận rằng nhiều giáo lý Kitô giáo thiết yếu khác là sai, vì chúng cũng không được tìm thấy nguyên văn trong Kinh Thánh. Lấy ví dụ về Ba Ngôi, giáo lý nền tảng của Kitô giáo, nhưng từ “Ba Ngôi” (Trinity) không hề xuất hiện trong Kinh Thánh. Cũng vậy, các thuật ngữ như homoousios (Hy Lạp: “đồng bản thể”) hay hiệp nhất ngôi vị (hypostatic union) đều không có mặt nguyên văn trong Kinh Thánh.
Câu hỏi cần đặt ra không phải là: “Kinh Thánh có dùng đúng từ Mẹ Thiên Chúa hay không?”, mà là khái niệm Đức Maria là Mẹ Thiên Chúa có được mặc khải trong Kinh Thánh hay không? Và chúng ta sẽ thấy rằng câu trả lời là có. Do đó, phản đối đầu tiên này dễ dàng bị bác bỏ.
Phản đối thứ hai khó hơn. Từ Hy Lạp kurios, hay “Chúa”, có thể được dùng để chỉ thần tính, nhưng không phải lúc nào cũng được dùng theo cách đó. Chẳng hạn, trong 1Côrintô 8,5: “Quả thật, có nhiều cái gọi là thần, dù ở trên trời hay dưới đất, như người ta nói có nhiều thần và nhiều chúa…” Ở đây, rõ ràng “chúa” không mang nghĩa thần linh. Hơn nữa, chính Đức Giêsu trong dụ ngôn về chủ vườn nho (Mt 21,33-40) cũng dùng từ Kurios để chỉ một người phàm.
Tuy nhiên, ngay trong 1Cr 8:6, ta đọc thấy: “Nhưng đối với chúng ta, chỉ có một Thiên Chúa là Cha…và chỉ có một Chúa là Đức Giêsu Kitô, nhờ Người mà muôn vật được tạo thành.” Ở đây, Chúa Giêsu vừa được gọi là Chúa duy nhất, vừa là Đấng tạo dựng muôn loài.
Không thể nghi ngờ gì nữa, ngữ cảnh ở đây đề cập đến thần tính của Đức Giêsu. Mỗi người Do Thái đều biết lời kinh Sh’ma trong sách Đệ Nhị Luật 6,4: “Nghe đây, hỡi Ítraen, Đức Chúa, Thiên Chúa chúng ta, là Đức Chúa duy nhất.” Vậy nếu Chúa Giêsu được gọi là “Chúa duy nhất”, thì Người chính là Thiên Chúa. Và theo 1 Côrintô, Đức Giêsu chính là Đức Chúa Trời duy nhất đó. Và Đức Giêsu cũng được gọi là Đấng tạo thành muôn vật. Sách Sáng Thế 1,1 không thể nói rõ hơn rằng chính Đức Chúa Trời toàn năng là Đấng tạo hóa. “Ban đầu, Đức Chúa Cha dựng nên trời và đất.” Danh hiệu kurios được áp dụng cho Đức Giêsu với tư cách là Đấng tạo thành muôn vật trong 1 Cr 8,6 rõ ràng là một danh hiệu thần tính dành cho Đức Giêsu. Chính ngữ cảnh đã làm cho điều này trở nên hiển nhiên.
Vì thế, vấn đề cốt lõi của cuộc tranh luận là xác định xem từ “kurios” được dùng để nói về Đức Kitô trong Luca 1,43 như thế nào. Liệu nó được dùng để mô tả Đức Giêsu chỉ về khía cạnh nhân tính hay cả về thần tính của Người? Có ít nhất hai lý do để chúng ta có thể chắc chắn rằng nó đề cập đến Đức Kitô như một Ngôi vị thần thánh.
Trước hết, nếu chúng ta hiểu được nguồn gốc từ Cựu Ước, thì kết luận sẽ trở nên rõ ràng. Bà Elisabét đã đề cập, gần như nguyên văn, đến một đoạn văn trong 2 Samuel 6,9, trong đó Vua Đavít thốt lên về Hòm Giao Ước trong Cựu Ước: “Hôm ấy, vua Đavít kính sợ Đức Chúa và nói rằng: ‘Sao Hòm Bia của Đức Chúa lại đến với tôi được?’” Khi bà Elisabét “kêu lên lớn tiếng mà nói… Bởi đâu tôi được Mẹ của Chúa tôi đến viếng thăm?” (Lc 1:42-43), thì Đức Maria được mặc khải như là Hòm Bia Giao Ước của Tân Ước.
Vậy câu hỏi đặt ra cho chúng ta là: Hòm Bia Giao Ước trong Cựu Ước là hòm bia của một vị vua trần thế, hay là Hòm Bia của Thiên Chúa toàn năng? Câu trả lời thật hiển nhiên. Cũng theo cách đó, Hòm Bia Giao Ước vinh hiển hơn trong Tân Ước không phải là hòm bia của một quyền lực trần gian, nhưng chính là Hòm Bia của Thiên Chúa toàn năng.
Lý do thứ hai và cũng là lý do quan trọng nhất giúpchúng ta biết rằng Luca 1:43 đang nói về Đức Maria như là Mẹ Thiên Chúa được tóm lược trong Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo:
Được các sách Tin Mừng gọi là “Mẹ Đức Giêsu”, Đức Maria được bà Elisabét, dưới tác động của Chúa Thánh Thần và ngay trước khi Con của Mẹ được sinh ra, tôn xưng là “Mẹ của Chúa tôi”. Thật vậy, Đấng mà Mẹ đã thụ thai bởi quyền năng Chúa Thánh Thần và thực sự trở nên Con của Mẹ theo xác phàm, không ai khác chính là Con hằng hữu của Chúa Cha, Ngôi Hai trong Ba Ngôi Thiên Chúa. Vì thế, Giáo hội tuyên xưng rằng Đức Maria thực sự là “Mẹ Thiên Chúa” (Theotokos) (số 495).
Đức Maria là Mẹ Thiên Chúa chính vì Đức Giêsu Kitô, Con của Mẹ, là Thiên Chúa. Khi Đức Maria sinh con, Mẹ không sinh ra một bản tính, hay thậm chí hai bản tính, nhưng Đức Maria sinh ra Ngôi Vị duy nhất ấy theo nhân tính. Phủ nhận chân lý căn bản này của Đức Tin, như Công Đồng Êphêsô (năm 431) đã tuyên bố, là tự tách mình khỏi sự hiệp thông trọn vẹn với Đức Kitô và Giáo Hội của Người. Lời “tuyên bố tuyệt thông” đầu tiên trong số nhiều lời tuyên bố mà Công đồng chấp nhận đã quy định: “Nếu ai không tuyên xưng rằng Thiên Chúa thật sự là Emmanuel, thì kẻ ấy bị vạ tuyệt thông.” Xin lưu ý rằng Công Đồng đã quy chiếu đến lời ngôn sứ Isaia 7,14…Đấng được gọi là “Thiên Chúa ở cùng chúng ta.”
Vấn đề thực sự khi chối bỏ Đức Maria là Mẹ Thiên Chúa và chỉ nhìn nhận Mẹ là mẹ của con người Giêsu Kitô là: hoặc người ta chối bỏ thần tính của Đức Kitô, hoặc tách Đức Giêsu thành hai ngôi vị khác nhau. Cả hai đều là lạc giáo.
Các Công đồng Êphêsô và Chalcedon (năm 433) đã lên án lạc giáo Nestôriô. Thay vì giảng dạy chân lý rằng Đức Kitô là một Ngôi vị duy nhất với hai bản tính, một nhân tính và một thiên tính, hợp nhất về bản thể, nghĩa là hiệp nhất với nhau mà không pha trộn trong cùng một Ngôi vị thần linh của Đức Kitô, thì lạc giáo Nestôriô, hay ít nhất là một dạng của nó, lại dạy rằng Đức Kitô là hai ngôi vị riêng biệt, chỉ được liên kết với nhau bằng một sự hiệp nhất mang tính Luân lý.
Các nghị phụ Công Đồng hiểu rõ rằng Kitô hữu không bao giờ có thể chấp nhận quan điểm này. Kinh Thánh cho chúng ta biết: “Nơi Người, tất cả sự viên mãn của Thiên Tính hiện diện cách hữu hình” (Cl 2,9). Và “trong Người, muôn vật được tạo thành, trên trời và dưới đất, hữu hình và vô hình” (Cl 1:16). Kinhh Thánh không hề nói “trong họ”, nhưng luôn nói “trong Người”. Sai lầm này thực chất đề xuất những Đấng Kitô khác nhau. Nhưng Đức Giêsu thực sự chỉ là một Ngôi vị thần linh duy nhất. Nếu ai cầu nguyện với một Đức Giêsu gồm Hai ngôi vị, thì người đó đang cầu nguyện với một “Đức Giêsu” không hề tồn tại!
Vậy còn lời phản đối thứ ba thì sao? “Nếu Thiên Chúa là Ba Ngôi, và Đức Maria là Mẹ Thiên Chúa, chẳng lẽ Đức Maria là Mẹ của cả Ba Ngôi sao?” Thực ra, không phải vậy.
Số 495 của Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo nói rõ rằng Đức Maria là Mẹ của Ngôi Hai trong Ba Ngôi Thiên Chúa, bởi vì không phải Chúa Cha cũng không phải Chúa Thánh Thần nhập thể làm người. Điều này xem ra rất đơn giản. Tuy nhiên, vấn đề ở đây có thể sâu xa hơn chỉ là sự nhầm lẫn giữa các Ngôi Vị trong nội tại Thiên Chúa. Theo kinh nghiệm của tôi, lời giải thích tưởng chừng đơn giản này hầu như luôn dẫn đến một câu hỏi khác, cho thấy khó khăn thực sự đối với nhiều người theo chủ nghĩa Tin lành nền tảng: “Ngay cả khi Đức Maria chỉ là Mẹ của Ngôi Hai trong Ba Ngôi Thiên Chúa, thì Đức Giêsu cũng vĩnh cửu như hai Ngôi vị Thiên Chúa kia. Vì vậy, để có thể là Mẹ của Người, Đức Maria cũng phải vĩnh cửu như Người.”
Căn nguyên của vấn đề “Tứ Ngôi” này là sự hiểu sai về ý nghĩa của thiên chức làm mẹ đích thực của Đức Maria, và có lẽ còn từ một sự hiểu sai về ý nghĩa của tình mẫu từ nói chung.
Khi tuyên xưng rằng Đức Maria là Mẹ Thiên Chúa, Hội Thánh Công giáo không có ý nói rằng Đức Mẹ là nguồn gốc của bản tính Thiên Chúa nơi Ba Ngôi Thiên Chúa, cũng không phải là nguồn gốc bản tính Thiên Chúa nơi Ngôi Hai. Nhưng Mẹ không cần phải như vậy để có thể là Mẹ của Ngôi Hai trong Ba Ngôi Thiên Chúa khi Ngôi Lời nhập thể làm người.
Có lẽ một ví dụ tương tự về sự sinh sản tự nhiên của con người sẽ giúp làm sáng tỏ chân lý này. Vợ tôi là mẹ của con trai tôi, Timmy. Nhưng điều đó không có nghĩa là bà ấy là nguồn gốc của linh hồn bất tử của Timmy. Thiên Chúa đã trực tiếp và tức khắc tạo dựng linh hồn của con trai tôi, cũng như Người đã làm với mọi con người (x. Gv 12,7). Tuy nhiên, chúng ta không vì thế mà kết luận rằng Valerie chỉ đơn thuần là “mẹ của thân xác Timmy”. Bà ấy là mẹ của Timmy, trọn vẹn và đầy đủ. Bà ấy không sinh ra một thân xác; nhưng bà ấy đã sinh ra một con người, là sự kết hợp giữa thân xác và linh hồn: Timmy.
Tương tự như vậy, mặc dù Đức Maria không ban cho Đức Giêsu bản tính Thiên Chúa cũng như linh hồn bất tử của Người, Mẹ vẫn là mẹ của Người, bởi vì Mẹ không sinh ra một thân xác, một linh hồn, một bản tính, hay thậm chí hai bản tính, nhưng sinh ra một Ngôi Vị. Và Ngôi Vị duy nhất đó chính là Thiên Chúa.
Kết luận cho toàn bộ vấn đề này là không thể chối cãi. Cũng giống như nhiều người Tin Lành truyền thống sẵn sàng tuyên xưng cùng với chúng ta là những người Công giáo: nếu Đức Giêsu Kitô là một Ngôi vị thần linh duy nhất, vĩnh hằng và bất biến, là Thiên Chúa, và nếu Đức Maria là Mẹ của Người, thì Đức Maria chính là Mẹ của Ngôi Vị duy nhất, vĩnh cửu và bất biến ấy: Thiên Chúa.