Đây là lần thứ hai những người thuộc Huynh đoàn Thánh Piô X (SSPX) rơi vào tình trạng ly giáo. Đã 38 năm trôi qua kể từ cuộc khủng hoảng lớn trước đó. Dù thời điểm căng thẳng nhất diễn ra vào năm 1988, nhưng nguồn gốc của cuộc xung đột thực ra bắt đầu từ thời Đức Giáo hoàng Phaolô VI.
Cha Roberto Regoli, Chủ tịch Quỹ Ratzinger, giải thích: “Trong giai đoạn hậu Công đồng Vatican II, những bất đồng ngày càng gia tăng giữa Đức Tổng Giám mục Lefebvre và Đức Giáo hoàng Phaolô VI. Những bất đồng đó cuối cùng đã dẫn đến các hình phạt giáo luật đối với vị Tổng Giám mục này”.
Năm 1976, một cuộc gặp lịch sử giữa hai vị đã diễn ra tại Castel Gandolfo. Theo biên bản được ký bởi Đức Hồng y Giovanni Benelli, Đức Phaolô VI đã nói với Đức Tổng Giám mục Marcel Lefebvre:
“Lập trường mà ngài luôn giữ thực chất là lập trường của một phản giáo hoàng (...). Ngài đã phán xét rằng Đức Giáo hoàng không còn trung thành với đức tin, trong khi ngài chính là người bảo vệ tối cao của đức tin ấy (...). Nếu điều đó là sự thật, thì tôi phải từ chức và mời ngài thay tôi lãnh đạo Hội Thánh”.
Tuy nhiên, thời điểm căng thẳng nhất xảy ra dưới triều đại của Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II. Khi ấy, Huynh đoàn Thánh Piô X dự định tấn phong bốn giám mục mới. Tòa Thánh, thông qua Đức Hồng y Joseph Ratzinger, đã đề nghị nhiều giải pháp nhằm tránh sự đổ vỡ.
Cha Regoli cho biết: “Tòa Thánh, qua Đức Hồng y Ratzinger, đã đưa ra một giải pháp khả thi để giải quyết cuộc xung đột, trong đó có việc bổ nhiệm một giám mục vào thời điểm thích hợp sau này. Tuy nhiên, Huynh đoàn Thánh Piô X không muốn bước vào tiến trình đối thoại”.
Điều gì đã xảy ra sau đó?
Ngày 30 tháng 6 năm 1988, Đức Tổng Giám mục Lefebvre vẫn tiến hành tấn phong bốn giám mục mà không có sự chấp thuận của Đức Giáo hoàng. Hành động này bị Tòa Thánh coi là một hành vi ly giáo.
Cha Regoli giải thích: “Vào thời điểm đó, các hình phạt được áp dụng ipso facto (đương nhiên phát sinh theo chính hành vi đã thực hiện), nghĩa là không cần thêm một tuyên bố pháp lý nào nữa. Về phía Tòa Thánh, vạ tuyệt thông đã được áp dụng. Những người thực hiện việc tấn phong và bốn người được tấn phong đều mắc vạ tuyệt thông ipso facto vì hành động của họ”.
Khi Đức Giáo hoàng Benedict XVI được bầu làm Giáo hoàng, ngài đã cố gắng xây dựng lại nhịp cầu hiệp thông. Năm 2009, ngài quyết định tháo gỡ vạ tuyệt thông đối với bốn giám mục của Huynh đoàn.
Cha Regoli nói: “Chúng tôi kêu gọi họ tiến thêm một bước bằng việc chấp nhận trọn vẹn Công đồng Vatican II và giáo huấn của các Đức Giáo hoàng kế tiếp. Nhưng Huynh đoàn đã không chấp nhận lời đề nghị ấy”.
Đến Năm Thánh Lòng Thương Xót 2016, Đức Giáo hoàng Phanxicô cũng tiếp tục thực hiện nhiều cử chỉ hòa giải và mở rộng các cơ hội đối thoại. Tuy nhiên, nỗ lực đó vẫn không đem lại kết quả như mong đợi.
Ngày nay, Đức Giáo hoàng Pope Leo XIV đã đưa ra lập trường rất rõ ràng, dù diễn biến thực tế vẫn cần được tiếp tục theo dõi.
Cha Regoli nhận định: “Về phương diện giáo luật, quy chế của Huynh đoàn từ trước đến nay chưa bao giờ thực sự rõ ràng. Luôn tồn tại những điểm mơ hồ: vạ tuyệt thông thì rõ ràng, nhưng chưa từng có một tuyên bố chính thức xác nhận tình trạng ly giáo theo nghĩa pháp lý nghiêm ngặt. Lần này thì khác. Vatican và chính Đức Giáo hoàng Lêô XIV đã tuyên bố rằng nếu Huynh đoàn tiến hành các cuộc tấn phong giám mục, họ sẽ rơi vào tình trạng ly giáo”.
Huynh đoàn Thánh Piô X được Đức Tổng Giám mục Marcel Lefebvre thành lập năm 1970. Sau nhiều thập niên căng thẳng, đối thoại và những nỗ lực hòa giải từ phía các Đức Giáo hoàng, các cuộc tấn phong giám mục năm 2026 dường như đã dẫn đến một cuộc ly giáo mới mà hiện tại rất khó nhìn thấy con đường trở về hiệp thông trọn vẹn.
Biến cố này một lần nữa cho thấy tầm quan trọng của sự hiệp nhất trong Hội Thánh. Suốt nhiều thập niên, các Đức Giáo hoàng từ Phaolô VI, Gioan Phaolô II, Bênêđictô XVI, Phanxicô đến Lêô XIV đều không ngừng tìm kiếm đối thoại và hòa giải. Tuy nhiên, sự hiệp thông không chỉ đòi hỏi thiện chí từ một phía, mà còn cần sự đón nhận, vâng phục và cùng nhau bước đi trong đức tin của toàn thể Hội Thánh.