Những báo cáo gần đây từ California đã gây chấn động dư luận. Các nhà chức trách đã phát hiện 21 trẻ em, phần lớn được sinh ra qua phương pháp mang thai hộ, đang phải sống trong những điều kiện hết sức tồi tệ. Vụ việc hiện đang được điều tra về tội lạm dụng trẻ em, bỏ bê và có thể là buôn người, thật kinh hoàng. Tuy nhiên, đây sẽ là một sai lầm nghiêm trọng nếu chúng ta chỉ coi đây chỉ là một hiện tượng phạm tội riêng lẻ, hay một sự sai lệch tách rời khỏi bản chất của việc mang thai hộ.
Khi Sự Ra Đời Trở Thành Một “Hợp Đồng”
Những vụ việc như trên cho thấy những vấn đề luân lý mang tính cấu trúc vốn tiềm ẩn trong việc mang thai hộ. Những gì thoạt nhìn có vẻ là một sự biến chất cực đoan, nhưng thực chất lại là hệ quả tất yếu của một hệ thống vốn đặt việc lưu truyền sự sống của con người vào khuôn khổ những “hợp đồng.” Một khi việc sinh sản trở thành vấn đề của các thỏa thuận, thanh toán và kết quả, đứa trẻ chắc chắn sẽ có nguy cơ bị nhìn nhận không phải là một chủ thể, nhưng là một sản phẩm.
Như triết gia Jurgen Habermas đã cảnh báo trong Tác phẩm Tương lai của bản chất con người, việc biến sự sống con người thành một đối tượng có sẵn về mặt kỹ thuật đã làm thay đổi sâu sắc nhận thức của chúng ta về chính mình với tư cách là những thành viên của nhân loại. Khi sự sống bị đưa vào quy trình lập kế hoạch, thuê mướn bên ngoài và bàn giao như một món hàng, thì ý nghĩa về nhân vị và tương quan của nó sẽ bị suy giảm. Vụ việc ở California đã phơi bày những gì sẽ xảy ra khi mối liên kết giữa sự truyền sinh, tình yêu và trách nhiệm bị cắt đứt. Sự lạm dụng được phát hiện ở đó không phải là ngẫu nhiên; chúng là hậu quả bệnh lý của một sai lầm sâu xa về nhân chủng học.
Nghèo Đói, Sự Đồng Thuận Và Ảo Tưởng Về Sự Lựa Chọn
Những người ủng hộ việc mang thai hộ thường viện dẫn đến “sự lựa chọn tự do” của các bà mẹ mang thai hộ. Tuy nhiên, lập luận này sẽ sụp đổ khi được xem xét dưới lăng kính đạo đức. Nhiều phụ nữ chấp nhận các thỏa thuận mang thai hộ xuất phát từ hoàn cảnh kinh tế hết sức khó khăn. Sự ưng thuận của họ có thể thỏa mãn các yêu cầu pháp lý, nhưng về mặt luân lý thì nó đã bị tổn hại. Đức Giáo hoàng Benedict XVI đã đề cập đến vấn đề này trong Thông điệp Caritas in Veritate, ngài lưu ý rằng các tình trạng nghèo đói có thể “tước đi quyền tự do thực hiện sự lựa chọn có trách nhiệm của con người” (số 25). Khi sự sống bị đe dọa, lựa chọn trở thành một sự cưỡng chế bởi hoàn cảnh. Việc mô tả những thỏa thuận như vậy là “trao quyền,” thực chất là đang nhầm lẫn giữa bóc lột và quyền tự trị.
Đây không phải là một lời buộc tội đối với những phụ nữ liên quan, mà là một sự lên án đối với một hệ thống đang trục lợi từ sự tổn thương của người yếu thế, trong khi lại ẩn mình dưới ngôn từ của quyền lợi và tự do. Như triết gia chính trị Robert E. Goodin lập luận trong tác phẩm “Bảo vệ những người dễ bị tổn thương,” trách nhiệm đạo đức nặng nề nhất thuộc về các thiết chế xã hội đã đẩy những người vốn đã thiệt thòi vào những vị trí có rủi ro cao hơn. Goodin nhấn mạnh rằng, sự dễ bị tổn thương tạo ra một nghĩa vụ bảo vệ đặc biệt, chứ không phải là một cơ hội để bóc lột. Một hệ thống vận hành trên nền bất bình đẳng cấu trúc, dù được khoác lên hình thức đồng thuận pháp lý, vẫn thất bại ngay từ nền tảng đạo đức của nó. Áp dụng vào việc mang thai hộ, vấn đề không nằm ở ý định cá nhân mà là ở thiết kế định chế: một ngành công nghiệp phụ thuộc vào sự bất đối xứng về kinh tế thì không thể tuyên bố là trung lập về mặt đạo đức, bất kể nó có cố gắng ngụy trang dưới những luận điệu về sự lựa chọn khéo léo đến mức nào.
Chiến Tranh Và Lý Chứng Của Việc “Bàn Giao”
Cuộc chiến ở Ukraine đã phơi bày một cách đau đớn lý chứng này. Khi bom đạn rơi và thường dân phải tháo chạy, các trung tâm môi giới mang thai hộ đã vội vã tìm cách, không phải chủ yếu để bảo vệ phụ nữ và trẻ em, mà để đảm bảo việc “bàn giao” các trẻ sơ sinh cho những người đặt hàng ở nước ngoài. Đức Thánh Cha Phanxicô đã lên án thực trạng này một cách dứt khoát trong diễn văn trước Ngoại giao đoàn năm 2024; ngài mô tả việc mang thai hộ là một sự xúc phạm nghiêm trọng đến phẩm giá của người phụ nữ và trẻ em, một hành vi dựa trên sự bóc lột từ những tổn thương về vật chất. Chiến tranh không tạo ra sự bóp méo này; nó chỉ đơn thuần lột bỏ những lời lẽ an ủi và phơi bày một sự thật tiềm ẩn. Khi sự sống được sản xuất theo hợp đồng, thì ngay cả một thảm họa cũng chỉ bị coi là một sự bất tiện về mặt hậu cần.
Vì Sao Mang Thai Hộ Là Phi Đạo Đức?
Từ góc nhìn nhân học Kitô giáo, và rộng hơn là nhân loại, việc mang thai hộ là không thể chấp nhận được về mặt đạo đức vì ba lý do cơ bản. Thứ nhất, nó chia cắt tình mẫu tử, tách rời các khía cạnh di truyền, mang thai và quan hệ vốn dĩ thuộc về nhau một cách tự nhiên. Thứ hai, nó biến cơ thể người phụ nữ thành công cụ, giảm giá trị của nó xuống thành phương tiện để thực hiện dự án của người khác. Thứ ba, nó biến đứa trẻ thành một đồ vật, trở thành kết quả của một bản hợp đồng chứ không phải là hoa trái của một hành động yêu thương cá nhân.
Phán quyết của Giáo hội về vấn đề này rất rõ ràng và nhất quán. Thông điệp Donum Vitae (Hồng ân Sự sống) dạy rằng việc mang thai hộ “đại diện cho một sự thất bại khách quan trong việc đáp ứng các nghĩa vụ của tình mẫu tử” (II, A, 3), trong khi Thông điệp Dignitas Personae (Phẩm giá Nhân vị) tái khẳng định rằng “con cái không phải là một món nợ mà người ta có quyền đòi hỏi, nhưng là một hồng ân” (số 16). Những tuyên bố này không đơn thuần là những khẳng định về mặt thần học; chúng dựa trên một tầm nhìn nhất quán về phẩm giá con người, một tầm nhìn công nhận việc truyền sinh là không thể tách rời khỏi sự hiệp thông nhân vị và trách nhiệm cá nhân.
Khát Khao Làm Cha Mẹ Và Những Giới Hạn Luân Lý
Khát khao có con là một mong ước sâu sắc của con người và thường gây ra nỗi đau đớn khôn nguôi khi không được toại nguyện. Giáo hội không bao giờ khước từ hay xem nhẹ nỗi đau khổ này. Tuy nhiên, sự sáng suốt về mặt luân lý đòi hỏi một sự phân biệt thiết yếu: con cái có thể được mong muốn nhưng không bao giờ được phép bị coi là một “quyền” để đòi hỏi. Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II đã nêu rõ điểm này trong Evangelium Vitae (Tin mừng Sự sống) rằng: “Con cái không phải là một món nợ mà người ta có quyền đòi hỏi, nhưng là một hồng ân…đứa trẻ không thể bị coi là một đối tượng thuộc quyền sở hữu” (số 92). Khi nỗi khát khao biến thành quyền lợi, thì logic của hồng ân sẽ nhường chỗ cho logic của sự sản xuất, và những người yếu thế nhất chắc chắn sẽ phải chịu đau khổ. Lòng trắc ẩn đối với sự hiếm muộn không bao giờ được phép dẫn chúng ta đến việc biện minh cho những hành vi vi phạm phẩm giá của người khác.
Việc Mang Thai Hộ Vì Mục Đích “Vị Tha” Có Thay Đổi Được Điều Gì Không?
Một số người cho rằng việc mang thai hộ “vì lòng vị tha,” nghĩa là không cần sự bồi thường về tài chính, là có thể chấp nhận được về mặt đạo đức. Tuy nhiên, lập luận này không giải quyết được vấn đề cốt lõi. Ngay cả khi không có sự thanh toán tiền bạc, những vấn đề thiết yếu vẫn tồn tại: đó là sự đứt gãy của mối liên kết giữa mẹ và con, và việc biến sự truyền sinh thành công cụ. Như nhà đạo đức sinh học thế tục Margaret Somerville lập luận trong tác phẩm The Ethical Canary, việc mang thai hộ đã tái định nghĩa thai kỳ và thiên chức làm mẹ như những “dịch vụ” có thể tách rời khỏi mối liên kết mẹ-con. Vấn đề luân lý ở đây không đơn thuần là vấn đề kinh tế; đó là vấn đề về nhân chủng học. Việc loại bỏ yếu tố tiền bạc không thể hàn gắn sự rạn nứt trong ý nghĩa của thiên chức làm mẹ và sự sinh hạ.
Những Hệ Lụy về Mặt Văn hóa
Ngoài những trường hợp cá biệt, việc mang thai hộ còn mang lại những hệ lụy văn hóa sâu rộng. Nó củng cố một lối tư duy bị đánh tráo trong đó khả năng về mặt công nghệ bị nhầm lẫn với tính chính đáng về mặt luân lý. Đức Giáo hoàng Benedict XVI đã cảnh báo về não trạng này trong bài phát biểu trước Quốc hội Đức năm 2011, khi ngài nhấn mạnh rằng năng lực công nghệ không bao giờ có thể quyết định tính chính đáng về mặt đạo đức. Đối với các thế hệ trẻ, sự nhầm lẫn này làm xói mòn cảm thức về những giới hạn, ý nghĩa của hồng ân và trách nhiệm gắn liền với thân xác, vốn là những giá trị cốt lõi để duy trì một xã hội nhân văn. Khi chính sự sống bị đối xử như một sản phẩm, ngôn từ về phẩm giá sẽ ngày càng trở nên rỗng tuếch.
Ai Là Người Phải Chịu Thiệt Thòi Cuối Cùng?
Sau cùng, tất cả các bên liên quan đều bị thiệt thòi. Phụ nữ đứng trước nguy cơ bị giản lược vào các chức năng sinh học, nam giới thành những đại lý hợp đồng, và trẻ em bị biến thành hàng hóa. Như Immanuel Kant đã lập luận trong Tác phẩm Nền tảng siêu hình học về Luân lý, con người không bao giờ được phép bị đối xử đơn thuần như một phương tiện, nhưng phải được coi như mục đích tự thân. Khi áp dụng vào việc mang thai hộ, phán quyết về mặt đạo đức là không thể tránh khỏi.
Mang thai hộ không phải là bước tiến hướng tới tự do của con người, mà là bước thụt lùi trong nhận thức về phẩm giá con người. Một xã hội chấp nhận việc sản xuất trẻ em theo bản hợp đồng đang làm suy yếu chính những nền tảng mà họ tuyên bố là đang bảo vệ. Như các vị Giáo hoàng gần đây đã nhiều lần nhắc nhở chúng ta, con cái không bao giờ là một quyền hay là một đặc quyền, nhưng luôn luôn là một hồng ân. Bất kỳ nền văn hóa nào lãng quên đi chân lý này đều có nguy cơ đánh mất ý nghĩa của việc làm người.