Đằng sau một bức họa về gương mặt thánh thiện của Đức Trinh Nữ Maria… liệu có thể là bàn tay của một kẻ sát nhân hay một kẻ hiếp dâm? Đó là câu hỏi mở đầu cuốn sách Nghệ thuật tội ác (Criminal Art), một tác phẩm khám phá góc khuất trong cuộc đời của một số nghệ sĩ nổi tiếng nhất trong lịch sử.
Vania Colasanti, Nhà báo, tác giả cuốn Nghệ thuật tội ác, cho biết: “Chúng tôi giới thiệu 12 nghệ sĩ mà cuộc đời của họ không chỉ gắn với tội ác, mà còn với những trải nghiệm về lạm dụng, những thái quá, những ám ảnh nội tâm và cả một chút điên loạn. Khi tập hợp những câu chuyện này và kể chúng như những câu chuyện độc lập thay vì những bài tiểu luận học thuật, chúng tôi muốn giúp độc giả hiểu rõ hơn không chỉ các tác phẩm của họ, mà còn cả những góc tối và phức tạp trong cuộc đời họ”.
Raphael, Borromini, Bernini, Artemisia Gentileschi, Van Gogh và Jackson Pollock đều đã làm thay đổi lịch sử nghệ thuật bằng tài năng và khả năng diễn tả cả thế giới thực lẫn thế giới trong trí tưởng tượng của mình. Thế nhưng, những dằn vặt và bi kịch mà họ phải trải qua cũng chính là mảnh đất đã nuôi dưỡng những kiệt tác còn lưu truyền cho đến hôm nay.
Điều đó đặt ra một câu hỏi không dễ trả lời: Có thể tách biệt tác phẩm nghệ thuật khỏi chính con người của người nghệ sĩ hay không?
Vania Colasanti trả lời rằng: “Đúng là khi biết rõ hơn về cuộc đời và bối cảnh của các nghệ sĩ, người ta có thể nhìn nhận họ theo một cách khác, dù phần lớn đều là những nhân vật trong quá khứ. Với Pollock, chúng ta bước sang thế kỷ XX. Còn ngày nay, chắc chắn rằng một người phạm những tội ác như vậy, dù có sáng tạo nên các tác phẩm nghệ thuật xuất sắc đến đâu, cũng sẽ không còn được giới thưởng ngoạn đón nhận theo cách như trước”.
Trong số những nghệ sĩ được nhắc đến, Caravaggio nổi bật bởi cách sử dụng ánh sáng và bóng tối đầy kịch tính, những hình ảnh bạo lực, hiện thực trần trụi và cái nhìn không lý tưởng hóa về thân phận con người. Cuộc đời của ông cũng đầy sóng gió.
Vania Colasanti cho biết: “Caravaggio thường được gọi là 'họa sĩ bị nguyền rủa', chủ yếu vì lối sống của ông. Ông sống rất buông thả, và không chỉ vì những tội ác mình gây ra. Sau khi giết Ranuccio Tomassoni trong một cuộc đấu tay đôi, ông bị kết án và buộc phải trốn khỏi Rôma. Tuy nhiên, dấu ấn của vụ giết người ấy hiện diện trong nhiều tác phẩm của ông. Dường như ông muốn dùng nghệ thuật để đền tội, đồng thời hy vọng nhận được sự tha thứ của Đức Giáo hoàng. Thậm chí, trong bức Đavít với đầu của Gôliát, nhiều người cho rằng Caravaggio đã vẽ chính khuôn mặt mình trên chiếc đầu bị chém. Đó giống như một bức tự họa mang tính sám hối, như thể ông đang nói: 'Đây là tôi. Tôi đã ăn năn về những gì mình đã làm’”.
Bên cạnh những nghệ sĩ từng là thủ phạm của các hành vi tội phạm, cuốn sách cũng kể về những người là nạn nhân, tiêu biểu là nữ họa sĩ Artemisia Gentileschi.
Vania Colasanti chia sẻ: “Bà là nạn nhân của một họa sĩ khác là Agostino Tassi. Bà đã bị lạm dụng và bạo hành. Sau đó, bà tố cáo Tassi vì ông ta từ chối kết hôn với mình. Điều thú vị là nghệ thuật đã trở thành con đường cứu chuộc đối với Artemisia. Chính qua hội họa, bà thực hiện sự phản kháng và trả lại công lý cho bản thân. Điều đó có thể thấy rõ trong những tác phẩm như Judith chém đầu Holofernes hay Jael và Sisera, nơi bà khắc họa những cảnh bạo lực với sức mạnh đặc biệt. Những tác phẩm này đều được giới thiệu trong cuốn sách và cho thấy nghệ thuật đã trở thành phương thế để bà vượt qua và chữa lành những tổn thương do bạo lực gây nên”.
Chính vì thế, đằng sau nhiều kiệt tác vĩ đại của lịch sử nghệ thuật không chỉ có thiên tài và vẻ đẹp, mà còn là những cuộc đời đầy biến động: những cuộc đấu tay đôi đẫm máu, những lần trốn chạy, những ám ảnh, những hành vi bạo lực, những vết thương sâu kín và cả những cơn mê loạn. Tất cả đã góp phần tạo nên điều mà cuốn sách gọi là “Nghệ thuật tội ác”.