Công tác giáo dục con người chắc chắn cắm rễ nơi các mục đích chung của giáo dục. Nhưng hạn từ con người có ý nghĩa khác nhau bởi những con người khác nhau, ví dụ như là con người nguyên thủy, con người Phương Tây, con người trong thời kỳ Phục hưng, con người trong thời kỳ công nghiệp, con người tội phạm, con người thuộc giai cấp tư sản, con người lao động, con người thời đại internet, hay những người khác…
Chức năng của tiến trình giáo dục là hình thành nên một cá nhân đặc thù thuộc một đất nước nào đó, trong một cấu trúc xã hội nào đó, trong một giai đoạn lịch sử nào đó. Nếu như nhiệm vụ chính yếu của các nhà giáo dục là nhằm làm thức tỉnh ý thức chúng ta là ai, thì chẳng có gì khó khăn hơn là trở thành người.
Hạn từ giáo dục có ba ý nghĩa liên hệ với nhau, (1) nó là bất kỳ một tiến trình nào trong đó con người được gọt giũa nhằm hướng đến sự hoàn thiện, (2) là nhiệm vụ đào tạo mà những người lớn đảm nhận có ý thức đối với người trẻ, và (3) trong ý nghĩa cụ thế nhất, nó là một nhiệm vụ đặc thù của trường lớp cũng như các đại học.
Trong việc trình bày các mục đích của giáo dục, chúng ta cũng sẽ diễn tả một số khái niệm sai lầm đáng kể liên quan tới giáo dục. Có bảy khái niệm sai lầm như thế. Những khái niệm sai lầm này cũng bắt nguồn từ những triết lý sai lạc.
Bản chất con người không chỉ là động vật giống như là một con chim chiền chiện hay là một con ngựa như những nhà tự nhiên luận mô tả, con người còn là một sinh vật văn hóa trong đó chủng loại của con người có thể chỉ tồn tại trong sự phát triển của xã hội và nền văn minh. Con người là một sinh vật lịch sử, là một sự tăng trưởng với sự quan trọng thiết yếu của giáo dục nơi các thành phần văn hóa hay lịch sử đạo đức trong đó con người khác biệt nhau. Với sức mạnh hiểu biết do tự nhiên ban tặng lớn lao và không giới hạn, tuy nhiên, con người không thể tăng triển từng bước từng bước một về tri thức và luân lý nếu không có sự trợ giúp bởi kinh nghiệm thu thập được, gìn giữ được trước đó, hay là do việc truyền lại kiến thức có mục đích theo nguyên tắc. Để có thể đạt được khả năng tự quyết định theo như bản chất con người được tạo nên, họ cần rèn luyện tinh thần và trái tim.
Ý niệm sai lầm đầu tiên: sai lầm vì không quan tâm tới những mục đích của nhân loại
Giáo dục là một nghệ thuật. Như thế nó cũng là một điều khó khăn, và nó còn trở nên khó khăn hơn khi nó liên quan tới lãnh vực của luân lý cũng như sự khôn ngoan thực tế. Giáo dục là một nghệ thuật đạo đức để giúp con người trở nên tốt hơn. Mỗi nghệ thuật đều mang tính năng động khi nó thực hiện nhằm đạt được mục tiêu của mình là chính mục đích cuối cùng mà nghệ thuật đó nhắm tới. Không có nghệ thuật nào lại không có mục đích. Sức sống và lý do để nghệ thuật đó tồn tại chính là sức mạnh để nó hướng tới mục đích. Tuy nhiên, từ đầu chúng ta thấy hai khái niệm sai lạc chống lại điều mà giáo dục phải bảo vệ. Điều thứ nhất đó là sự vô ý không chú tâm tới mục đích, hay là không có mục đích rõ ràng chính xác. Các nhà giáo dục bị ám ảnh bởi cái họ làm hay là phương pháp họ dậy, hay là chương trình đào tạo, cũng như là phải hoàn thành các môn học, hay là việc làm sao để cho sinh viên ra trường. Những điều này làm lạc đi những mục đích tối hậu của giáo dục. Nếu như việc theo đuổi những phương tiện chỉ vì lo sao cho các phương tiện này hợp pháp hay là làm cho nó hoàn hảo, mà lại không ý thức hướng tới những mục đích đích thực, thì giáo dục mất đi tính thực tế của nó. Như thế, sự hiệu quả đích thực đã bị thay thế bởi chính việc làm sao để hoàn thiện những phương tiện này. Nó chính là trường hợp thực hiện tiến trình vì tiến trình. Sự nổi trội hơn của phương tiện như thế cũng như hệ quả quên mất các mục đích như vậy gây nên sự chỉ trích cho nền giáo dục đương thời.
Phương tiện không phải xấu. Ngược lại, cách chung chúng còn tốt hơn phương pháp sư phạm cổ điển. Hãy nhìn vào các sáng kiến giáo dục. Chúng thật hữu hiệu hơn nhiều các thực hành truyền thống. Tuy nhiên, vì sự tuyệt vời cũng như nổi bật của nó làm cho người tham gia mất chú ý đến chính những mục đích là điều cần phải lưu tâm, đó là làm cho con người nên tốt hơn. Vì vậy, điều thiếu sót to lớn của giáo dục ngày nay là chúng ta quá gắn bó với những phương tiện cũng như phương pháp tuyệt vời chúng ta có, chứ không phải làm sao để cho những phương tiện này phục những mục đích cao cả hơn.
Ý niệm sai lầm thứ hai: sự sai lầm của những ý tưởng liên quan tới cùng đích
Ý niệm sai lầm chung thứ hai về giáo dục bao gồm những ý tưởng sai lầm hay không đầy đủ về bản chất của những mục đích. Nhiệm vụ của giáo dục vừa lớn lao vừa cao thượng hơn thứ mà nhiều người chúng ta tưởng tượng. Nếu như mục đích của giáo dục trợ giúp và hướng dẫn con người đến việc đạt được thành tựu cho chính mình, thì giáo dục không thể trốn tránh việc hình thành một triết lý về con người, và rồi ngay từ đầu nó buộc chúng ta phải trả lời câu hỏi: “Con người là gì?”
Như vậy ở đây, những ý tưởng khoa học cũng như triết lý về con người xuất hiện hàng đầu. Ý tưởng khoa học về con người được suy tư nhằm thẩm định dựa vào kinh nghiệm-giác quan qua việc sử dụng thước đo khoa học. Về vấn đề này, các nhà lý thuyết khoa học gần đây, các nhà hoạt động mới của trường phái Vienna có vẻ đúng. Ý tưởng khoa học về con người dường như chỉ nhằm nối kết các dữ liệu đo lường được hay là quan sát được, chứ ngay từ đầu không có ý định xem xét về bản chất hay hữu thể. Nó không đưa ra bất cứ câu trả lời nào cho những câu hỏi như là: Có linh hồn hay không có linh hồn? Tinh thần có hiện hữu không hay chỉ có vật chất thôi? Có tự do không hay là có thuyết định mệnh không? Có may mắn hay có mục đích không? Có các giá trị hay chỉ là các sự kiện thôi không? Những câu hỏi như thế nằm ngoài phạm vi của khoa học. Ý tưởng khoa học về con người là một ý tưởng thuộc hiện tượng luận không đề cập gì tới thực tại tối hậu.
Ngược lại, ý tưởng triết lý về con người là một ý tưởng thuộc bản thể. Nó không hoàn toàn có thể thẩm định được nhờ vào kinh nghiệm giác quan. Nó bao gồm các tiêu chuẩn cũng như các chứng cứ của chính nó, và nó liên quan tới tính chất thiết yếu và nội tại của con người mặc dù nó không hữu hình và không thể rờ chạm tới được. Nếu chúng ta chỉ nỗ lực xây dựng giáo dục dựa trên cở sở ý tưởng khoa học về con người và thực hiện giáo dục như thế, chúng ta sẽ làm méo mó hay là sai lệch ý tưởng về con người. Chúng ta cũng nên xem xét tới bản chất và định mệnh của con người. Một ý tưởng hoàn bị và trọn vẹn về con người, một điều kiện tiên quyết về giáo dục phải bao gồm ý tưởng triết lý về con người bởi vì nó chứa đựng bản chất của con người.
Ý niệm sai lầm thứ ba: sự sai lầm của chủ nghĩa thực dụng
Về điểm này, chúng ta đang đối diện với một sự không cân xứng bởi vì quá nhấn mạnh đến yếu tố thực dụng trong giáo dục – đây là ý niệm sai lạc thứ ba. Đời sống bao gồm hành động. Nhưng hành động có mục đích, một mục đích được xác định, nếu không có mục đích nó sẽ mất định hướng cũng như sức sống. Đời sống hiện hữu vì có mục đích, và mục đích chính là giá trị của đời sống. Suy niệm và hoàn hảo chính mình tránh được đầu óc thực dụng.
Quả là sai lầm nếu xem suy nghĩ con người chỉ là một sự đáp trả cho những kích thích của môi trường, đó là việc đưa ra định nghĩa chẳng khác gì nói, con người giống như con vật học biết và phản ứng. Mọi ý tưởng của con người có ý nghĩa, dù ít dù nhiều có liên quan tới những gì nó bao gồm. Ý nghĩ của con người là tri thức, và suy nghĩ bắt đầu không chỉ là nơi những khó khăn nhưng còn với sự hiểu biết sâu sắc, và rồi nó sẽ kết thúc với điều gì là đúng, là thật.
Trong lãnh vực giáo dục, lý thuyết thực dụng về học hành bỏ qua triết học gây cho tâm trí không còn tin tưởng vào chính ý tưởng về sự thật cũng như sự khôn ngoan vì nó dựa vào thực tại thực dụng. Điều đó có thể dẫn đưa tới bốn sự ngưỡng mộ của thời hiện đại đó là: chủ nghĩa hoài nghi, chủ nghĩa hiện tại, thuyết khoa học vạn năng, và chống lại chủ nghĩa tri thức, những điều này là con cháu của sự thống trị do chủ nghĩa thực dụng tạo nên trong giáo dục.
Ý niệm sai lầm thứ tư: sai lầm của chủ nghĩa xã hội
Ở đây chúng ta đối diện với sai lạc thứ tư có liên quan tới sai lạc thứ ba. Nó bắt nguồn từ điều kiện xã hội như là quy tắc, hay là tiêu chuẩn tối thượng của giáo dục. Trước hết, mục đích của giáo dục là hướng dẫn con người, hay là hình thành người công dân. Giáo dục là vì con người cũng như vì quốc gia; điều thứ hai là điều kiện tiên quyết cho điều thứ nhất, và điều thứ nhất không thể thực hiện được nếu như không có điều thứ hai. Một người không thể đào tạo một con người nếu như không có các mối dây xã hội, nơi con người hiều biết về tính công dân, cũng như các giá trị công dân.
Giáo dục cổ xưa tán thành chủ nghĩa cá nhân sách vở. Tạo cho giáo dục gần gũi hơn với đời sống cụ thể cũng như thấm nhuần vào trong những quan tâm xã hội ngay từ ban đầu là niềm tự hào và thành tựu của giáo dục hiện đại. Ý thức về xã hội là nguồn mạch của lương tâm cũng như điều đúng đắn của cá nhân.
Nếu chính người giáo viên không có mục đích chung, một mục đích được chủ nghĩa xã hội tán thành, thì tiến trình giáo dục đó không có giá trị cuối cùng. Nếu giáo dục là để tăng triển “trong bất cứ phương hướng nào theo xu thế của tương lai đặt ưu tiên trong khía cạnh khả thi nhất” thì giáo dục này thực hiện chưa đúng mục đích.” Nếu một lý thuyết giáo dục thực nghiệm đòi hỏi một sự tái xây dựng thực nghiệm bền vững vì những mục đích của chính nhà giáo dục, thì nó đưa ra những công thức giáo dục nhưng lại đi trệch khỏi chính nghệ thuật đích thực của giáo dục. Vì với phân tích cuối cùng, một nền giáo dục mà chính nó lại không có mục đích gì, mà chỉ thực hiện hướng đến sự phát triển mà không có mục đích thì chẳng khác gì nghệ thuật kiến trúc mà không biết kiến trúc cái gì, nó cứ chồng chất cho tăng cao các vật liệu lên theo bất cứ một phương hướng nào. Như vậy, cuối cùng lý thuyết thực dụng chỉ có thể phụ thuộc vào giáo dục cho các các xu hướng có thể làm phát triển một xã hội tập thể.
Ý niệm sai lầm thứ năm: sự sai lầm của thuyết duy lý trí cực đoan
Liên quan tới sức mạnh của linh hồn con người, bây giờ chúng ta chỉ ra một ý niệm sai lầm khác: thuyết duy lý trí.
Thuyết duy lý trí có hai hình thức chính: một hình thức của thuyết duy lý trí chỉ tìm kiếm những thành tựu cao nhất của giáo dục nơi kỹ năng hùng biện, hay khả năng biện chứng. Nó nhấn mạnh về sư phạm truyền thống, đặc biệt trong thời kỳ tư sản, lúc đó giáo dục là một ân huệ dành riêng cho một số ít thành phần quý phái.
Một hình thức khác của thuyết duy lý trí đặc trưng gần đây bỏ đi những giá trị truyền thống, mà nhấn mạnh đến những chức năng thông minh trong làm việc hay kinh nghiệm. Nó tìm kiếm những thành tựu cao nhất của giáo dục nơi những lãnh vực khoa học và kỹ thuật. Trong khi đó lại không chú ý tới hiện tượng chuyên môn hóa, sự sùng bái quá mức về chuyên môn hủy hoại đời sống nhân loại.
Ý niệm sai lầm thứ sáu: sự lai lầm của thuyết ý chí luận
Ý niệm sai lầm thứ sáu đó là thuyết ý chí luận. Nó có hai hình thức chính. Một hình thức như là một phản ứng chống lại hình thức thứ nhất của thuyết duy lý trí, một xu hướng duy ý chí đã phát triển từ thời của Schopenhauer, đã làm đổ vỡ trật tự nội tại của bản tính con người do sự tiếp cận với nhân đức bằng các sự bắt buộc không hợp lý. Theo đó, giáo dục được dự định nhằm tập trung vào kỷ luật ý chí, hay là tự do diễn tả các tiềm thể bẩm sinh. Phẩm chất của những hình thức tốt nhất của thuyết duy ý chí trong lãnh vực giáo dục là kêu gọi sự chú ý tới tầm quan trọng thiết yếu của các chức năng của ý chí, cũng như tính tối thượng của luân lý, nhân đức, các giá trị, cũng như lòng quảng đại trong việc giáo dục con người. Vì chắc chắn điểm chính yếu ở đây là một con người tốt lành thì quý giá hơn là một con người tri thức. Như Rabelais nói rằng, khoa học mà không có lương tâm thì hủy hoại linh hồn.
Ý niệm sai lầm thứ bảy: sự sai lầm về niềm tin cho rằng mọi thứ có thể được dậyTheo như một nhà tư tưởng Trung Hoa: “Bất cứ điều gì có thể học được thì không đáng để dậy.” Chúng ta đang đối diện ở đây một số khía cạnh mâu thuẫn trong giáo dục. Mâu thuẫn chính là: Điều gì là quan trọng đối với giáo dục thì không phải là công việc của giáo dục, và càng không đáng để dậy. Nó cô đọng lại trong một giáo lý cho rằng mọi thứ có thể được dậy. Các nhà khôn ngoan Hy Lạp cũng tin rằng mọi thứ, kể cả nhân đức có thể đạt được qua việc dậy dỗ hay thảo luận về vấn đề đó. Không đúng khi cho rằng mọi thứ có thể được dậy. Trong khi các trường học có thể dậy về công việc quản gia, điều dưỡng, quảng cáo, làm kinh tế, nhưng lại nằm ngoài tầm tay của họ để dậy cho sinh viên đạt được sự khéo léo trong nghệ thuật của khoa học. Yêu thương, công bằng, cũng như trực giác không phải là phạm vi của đào tạo và dậy dỗ. Nói cách khác, đức hạnh có thể “bị nhiễm”, hay chỉ có thể dậy trong một tính cách dán tiếp.
Hệ thống giáo dục trong mối liên hệ với việc đào luyện ý chí cũng như chân giá trị của người có lý trí.
Như đã nói trước đây, có một sự trộn lẫn giữa trí thông minh và ý chí. Dĩ nhiên, chúng ta phải nhấn mạnh một vài tính chất của trường lớp cũng như giáo dục đại học mà chúng ta không xem xét đầy đủ. Trường lớp hay giáo dục đại học chỉ là một phần của giáo dục. Chúng chỉ áp dụng những điều đầu tiên, cũng như hình thành những người có giáo dục.
Phạm vi của dậy dỗ là phạm vi của chân lý. Chỉ có một yếu tố thống trị được khẳng định là do sự ảnh hưởng của trường lớp cũng như đại học đó là chân lý. Đối tượng của lý trí là chân lý, vì thế mục đích theo đuổi của một cơ sở học hành đó là chân lý. Vì vậy, một cách chính yếu với sự trợ giúp của lý trí và chân lý mà một cơ sở giáo dục có thể ảnh hưởng tới sức mạnh cũng như khao khát, ý chí, và tình yêu nơi người trẻ, đồng thời giúp họ có thể biết cách điều khiển sự năng động trong con người họ. Nhiệm vụ chính của giáo dục là soi sáng và kiện cường lý trí. Với kiến thức đúng đắn và phát triển đầy đủ của sức mạnh suy tư, nó sẽ ảnh hưởng gián tiếp tới ý chí. Ý chí là một khả năng đui mù. Nó cần ánh sáng của lý trí. Vì vậy, sự phát triển lý trí, cùng với việc giáo dục về luân lý cũng như phát triển thể lý phải cùng đồng hành với nhau.