Ngay cả trong những giây phút sinh tử, Đức Giêsu vẫn nêu gương phục vụ qua việc rửa chân cho các Tông đồ (x. Ga 13, 1-17). Cử chỉ rửa chân là một biểu tượng bất diệt của sự yêu thương, phục vụ và sống quên mình. Đó chính là một bài học cho mỗi người Kitô hữu và nhất là những người sống đời thánh hiến-những người bước theo Đức Kitô cách triệt để, trọn vẹn và dứt khoát. Bài viết dưới đây là những suy tư và cảm nghiệm cá nhân về sứ vụ phục vụ trong đời sống của những người sống đời thánh hiến.
1. Linh đạo phục vụ và thực trạng
Có thế nói “phục vụ” là “linh đạo” chung của các hội dòng, nam cũng như nữ, dòng thuộc quyền giáo phận cũng như giáo hoàng. Thật vậy, tuy tôn chỉ và hiến pháp có khác nhau nhưng chung quy vẫn hướng đến mục đích thăng tiến và phục vụ con người; không phục vụ trong lĩnh vực giáo dục thì cũng phục vụ trong lĩnh vực y tế, không phục vụ trong lĩnh vực đồng hành cùng giới trẻ thì cũng phục vụ trong lĩnh vực mục vụ cho anh chị em di dân…Chính Đức Kitô đã minh định: “Ai làm đầu thì hầu thiên hạ, ai làm lãnh tụ thì phục vụ anh em” (Mt 23, 8-12; Mc 9, 35-37).
Công đồng Vaticanô II, trong Sắc lệnh về Canh tân Đời sống Dòng tu (Perfectae Caritatis) đã nhấn mạnh rằng mọi hình thức đời sống thánh hiến-dù là chiêm niệm hay hoạt động- đều phải quy hướng về một mục đích duy nhất:
“Tu sĩ của bất cứ Hội dòng nào, trong khi tìm kiếm duy chỉ một mình Thiên Chúa, đều phải liên kết việc chiêm niệm với nhiệt tâm truyền giáo, để nhờ chiêm niệm, họ kết hợp lòng trí với Thiên Chúa, và nhờ nhiệt tâm truyền giáo, họ tham gia công cuộc cứu thế và mở rộng Nước Chúa.” (P.O, số 5).
Phục vụ, do đó, không phải là một hoạt động tùy chọn thêm vào đời sống thánh hiến, mà là chính bản chất nội tại của ơn gọi ấy- một cách thức cụ thể để “làm ích lợi cho toàn thân thể” mà Công Đồng đã nói đến.
Thế nhưng vẫn còn đó những thành viên chưa sống đúng với linh đạo phục vụ (cách vô tình hay hữu ý). Thật vậy, có những người sống đời thánh hiến chỉ muốn được phục vụ, thích sống hưởng thụ luôn đòi hỏi sự cung phụng từ người khác, tìm và kết thân với những ai đó có lợi cho những nhu cầu cá nhân ích kỷ của chính mình … Người viết thiết nghĩ, mỗi người cần phải mạnh dạn nhìn thẳng vào thực trạng này không tránh né; nhìn vào với một nhãn quan và tâm thế xây dựng chứ không phải để xét đoán, trách móc hay lọai trừ… Tại sao phải nhìn lại? Thưa, nhìn vào và nhận diện thực tại để thoát khỏi lối cũ (lệch lạc) hầu quyết tâm nỗ lực vươn lên mỗi ngày. Nhìn vào thực trạng cũng là phương cách để tự nhắc nhở chính mình, để tự vấn và trả lời cho chính mình trước những cám dỗ mong được hưởng thụ.
Dù có thể có những đau thương, có những mất mát nhưng phải có biện pháp để chỉnh sửa đưa tinh thần phục vụ đi đúng vào quỹ đạo tình yêu quảng đại. Bởi vì có bước khởi đầu thì mới có bước đi lên, có chịu cắt tỉa thì mới có thể lớn lên. Nhờ đó, người sống đời thánh hiến sẽ luôn tâm niệm và nuôi dưỡng được hồn phục vụ, dấn thân cách quảng đại cho Chúa và anh chị em mình vì Đức Kitô là Đấng “sống giữa anh em như một người phục vụ” (Lc 22, 27). Nhân cách đời tu sẽ được triển nở và ngày một thành toàn trong Đức Kitô.
2. Nói không trước cách sống hưởng thụ
Cuộc sống văn minh luôn đặt con người trước vô vàn lời mời mọc hưởng thụ của cuộc sống. Sống trong một môi trường như thế, người sống đời thánh hiến khó có thể thưa “không” trước cuộc sống hưởng thụ.
Không ít người có một não trạng đồng hóa với hạnh phúc là việc những nhu cầu, khát khao của mình được lấp đầy, thỏa mãn. Đây là một quan niệm không đúng. Cuộc sống hạnh phúc không dựa trên những gì sở hữu, không thể mua bán bằng tiền bạc. Quả vậy, không có mẫu số chung cho quan niệm về hạnh phúc cho tất cả mọi người. Điều quan trọng, theo người viết, chính là phân định đâu thực sự là điều cần được đáp ứng cho nhu cầu của bản thân mà vẫn giữ được sự cân bằng “no đầy” về vật chất và đời sống thiêng liêng. Vì rất có thể có những người đã rơi vào trạng thái chỉ mải mê đi tìm thỏa mãn vật chất nhưng lại có một tâm hồn trống rỗng và nghèo nàn.
Đây chính là điều mà Đức Giáo Hoàng Phanxicô gọi là “văn hóa hưởng thụ” và “sự dửng dưng” trong Tông huấn Evangelii Gaudium, một lối sống khiến con người mất khả năng cảm thương.
…một hiện tượng toàn cầu hoá của sự dửng dưng đã phát triển. Hầu như vô tình, rốt cuộc chúng ta trở nên vô cảm trước tiếng kêu của người nghèo, không còn có thể khóc trước nỗi đau của người khác hay cảm thấy cần cứu giúp họ, coi như tất cả đều là trách nhiệm của một ai khác chứ không phải của chính chúng ta. Văn hoá của sự thịnh vượng làm chúng ta mất đi sự mẫn cảm; chúng ta phấn khích nếu thị trường cung cấp cho chúng ta một món hàng mới; trong khi tất cả những mảnh đời cằn cỗi vì thiếu cơ hội có vẻ chỉ là một cảnh tượng bình thường, không hề làm chúng ta mủi lòng.” (E.G, số 54).
Người tu sĩ, nếu không tỉnh thức, rất dễ để cho chính tinh thần phục vụ của mình bị những suy nghĩ và lối sống trên làm “biến chất”, từ chỗ “trao ban” lại âm thầm trở thành chỗ “thu vén” cho bản thân.
Thế mới thấy, để nói được “không” với những gì không cần thiết cho đời sống tu trì và sứ vụ là điều không đơn giản nếu không muốn nói là rất khó. Khó nhưng không có nghĩa là không được. Chính trong những khó khăn ấy, người tu sĩ cần mạnh dạn đáp không với tất cả những gì cản trở; tránh rơi vào “việc tôn thờ vật chất”.
Tiếng nói “không” mạnh nhất chính là không với chính mình. Phải không cho tất cả, tự hủy để biết “rời ngai tòa trên cao” để bước xuống, cúi nhìn anh chị em với tâm thế của một người “rửa chân” cho người khác. Đó chính là mẫu gương mà Đức Kitô đã nêu gương: “Đức Giêsu Kitô vốn dĩ là Thiên Chúa mà không nghĩ phải nhất quyết duy trì địa vị ngang hàng với Thiên Chúa, nhưng đã hoàn toàn trút bỏ vinh quang, mặc lấy thân nô lệ, trở nên giống phàm nhân, sống như người trần thế.” (Pl 2, 6-7). Đây chính là mẫu mực tuyệt hảo nhất cho lời mời gọi “buông bỏ” mà mỗi người tu sĩ được mời gọi noi theo.
3. Phục vụ theo cung cách nào?
Sứ vụ phục vụ của người tu sĩ không hề giống với cách hiểu phục vụ của xã hội hôm nay. Phục vụ này không phải là phục vụ như một dịch vụ (được trả công sòng phẳng) trong các lĩnh vực kinh tế như du lịch, bán buôn…theo kiểu “tiền trao cháo múc, tiền không trao cháo múc vào”.
Môi trường xã hội vận hành theo nền “kinh tế thị trường” ít nhiều ảnh hưởng đến người sống đời thánh hiến. Không ít người đã mặc cho sứ vụ phục vụ một “mặt nạ”. Phục vụ, một từ rất đẹp, bị lợi dụng làm chiếc áo che phủ cho một hay nhiều công việc với mục đích trục lợi cá nhân đậm chất “kinh tế”, “rửa chân cho nhà giàu!” cách rất tinh vi.
Phục vụ của Kitô giáo phải và phải là cử chỉ rửa chân như Đức Kitô; rửa chân trong khiêm nhường và trong tâm thế tự hủy; rửa tất cả mọi bàn chân từ sen vàng gót ngọc cho đến những bàn chân sần sùi, ghẻ lở và ung nhọt.
Ngạn ngữ Latin có câu “nemo dat quod non habet-không ai cho cái mà mình không có”. Thật vậy, để có thể phục vụ thì chính bản thân mỗi người tu sĩ phải thực sự cảm nghiệm được mình đã được chính Chúa phục vụ. Phục vụ chỉ đúng nghĩa và mang giá trị cứu độ khi được xuất phát từ và đặt nền tảng trên tình yêu của chính Đức Kitô chứ không phải là một nghĩa vụ phải thi hành. Chính Đức Kitô đã đến để phục vụ và hiến dâng mạng sống cứu độ con người, chứ không phải để được phục vụ (x. Mt 20, 28). Thánh Phaolô cũng đã nói:
“Vì Thiên Chúa đoái thương giao cho chúng tôi công việc phục vụ, nên chúng tôi không sờn lòng nản chí. Chúng tôi không rao giảng chính mình, nhưng, mà chỉ rao giảng Đức Kitô Giêsu là Chúa; còn chúng tôi, chúng tôi chỉ là tôi tớ của anh em, vì Đức Giêsu” (2 Cr 4, 1-5).
“Ơn riêng Thiên Chúa đã ban, mỗi người trong anh em phải dùng mà phục vụ kẻ khác.” (1 Pr 4, 10).
Đức Giáo hoàng Phanxicô, trong bài giảng Lễ Truyền Dầu ngày 28/3/2013, đã để lại một hình ảnh trở thành định hướng cho các mục tử và người sống đời thánh hiến: Hãy là những mục tử mang nặng mùi chiên. Hình ảnh ấy diễn tả sự gần gũi và đồng hành đến mức người mục tử/ tu sĩ mang trên mình dấu ấn của những người mình phục vụ. Đây cũng chính là điều Đức Kitô biểu lộ qua cử chỉ rửa chân: phục vụ không phải từ vị thế của người ban phát, nhưng là cúi xuống để chạm đến và sẻ chia thực tại của tha nhân. Chỉ trong sự dấn thân ấy, người tu sĩ mới có thể ngày càng nên đồng hình đồng dạng với Đức Kitô và tìm thấy niềm vui đích thực trong sứ vụ.
4. Niềm vui đời phục vụ
Ngày nay, khi đi trên các con đường chúng ta sẽ thấy các biểu ngữ, panô, băng rôn quảng bá rầm rộ cho một sản phẩm hoặc dịch vụ nào đó với những từ ngữ “rất kêu” nhưng nhiều khi chỉ mang hình thức hoặc thực tế thì khác xa. Điều này không thể là cung cách trong đời sống của người tu sĩ. Phục vụ phải “bước ra” từ một tâm hồn thực sự khát khao, yêu mến, không hình thức, giả tạo nhưng phải rất thật; phải thật 100%. Phục vụ sao phải toát lên vẻ đẹp của niềm vui chứ không phải là sự phục vụ với vẻ mặt cau có, khó khăn hay than van. Phục vụ phải thấm nhập vào chính con người và cuộc sống.
Làm sao để có thể có được niềm vui đó?
Thiển nghĩ, trước hết, đời phục vụ phải được đặt trên tâm tình yêu mến (x. 1Cr 13, 1-7). Tâm tình yêu mến này phải là động lực và là mục đích của tất cả mọi công việc trong sứ vụ. Tình yêu phải thấm nhập vào trong mọi ngõ ngách của cuộc sống ngõ hầu người tu sĩ sẽ biết “đón nhận cuộc sống bằng tình yêu, biết đưa tình yêu vào cuộc sống, biết lấy tình yêu làm lẽ sống, và biết sống để yêu.” Đây cũng chính là điều mà Đức Giáo hoàng Phanxicô đã đề cập đến trong Tông huấn Evangelii Gaudium: “ Niềm Vui của Tin Mừng đổ đầy trái tim và cuộc sống của tất cả những ai gặp Chúa Giêsu.” (số 1)
Niềm vui phục vụ, do đó, không phải là kết quả của một nỗ lực gồng gánh bổn phận, mà là hoa trái tự nhiên trào tràn ra từ một cuộc gặp gỡ đích thực với Đấng đã yêu thương và phục vụ trước.
Tiếp đến, người tu sĩ cần ra khỏi sự an toàn giả tạo của chính mình để thực sự hòa mình vào cuộc sống nhân sinh, để buồn vui cùng kiếp người, sống quên mình cho tha nhân. Khi đó, mỗi người sống đời thánh hiến sẽ là một tia sáng góp phần kết dệt nên bức họa ánh sáng lung linh hình ảnh Đức Kitô, một Đức Kitô luôn yêu thương và phục vụ nhân loại.
Sau cùng, phục vụ cũng cần lắm những giây phút dừng lại và điều chỉnh. Quả vậy, để có thể luôn có một cái nhìn sáng suốt và có sáng kiến trong sứ vụ phục vụ, mỗi người cần lắm những nốt lặng để nhìn lại chính mình mà nhận ra đâu là điều tích cực cần phát huy và đâu là những hạn chế cần khắc phục.
Dừng lại không phải là dấu hiệu của sự yếu đuối hay thiếu nhiệt thành, mà là điều kiện để sứ vụ phục vụ được bền vững và trổ sinh nhiều hoa trái lâu dài.
Những dính bén trần tục là những cản trở. Chúng là những sợi dây trói buộc sự tự do và tinh thần phục vụ vui tươi, vô vị lợi của người tu sĩ. Tinh thần trách nhiệm cao và sự tự hủy với lòng yêu mến của Đức Kitô chính là chìa khóa cho sự thành công trong sứ vụ phục vụ. Dù nơi đâu và trong bất cứ hoàn cảnh nào, hãy cứ phục vụ. Cho dù, phục vụ đâu chỉ toàn hoa hồng, thành công nhưng cũng luôn có đó những thất bại và đau đớn nhưng đó là điều chính Đức Kitô đã nói:
“Ai muốn theo Thầy hãy từ bỏ mình, vác thập giá mình mà theo” (Mt 16, 24).
Nhưng hãy luôn xác tín rằng, thập giá không không phải là điểm dừng cuối cùng mà là con đường dẫn đến vinh quang Phục sinh. Sau những gian khổ, giọt mồ hôi và nước mắt là niềm vui sâu thẳm của sự biến đổi, là hoa trái của bình an và phần thưởng lớn lao mà Chúa sẽ ban cho người tín trung.
Vì vậy, hãy cứ phục vụ để cho Tin mừng và tình yêu và Đức Kitô được trổ sinh và lớn lên trong chính cộng đoàn, trong giáo hội và tỏa lan trong xã hội hôm nay. Mong thay!