Công đồng Vaticanô II đã nhắc nhở các tín hữu rằng, khi phục vụ người nghèo, Giáo hội gặp gỡ chính Đức Kitô, Đấng Cứu Thế đã trở nên nghèo khó để làm cho thế gian được phong phú nhờ ân sủng.
Cụm từ “Giáo hội của người nghèo”, vốn vẫn còn vang vọng trong Ngày Thế giới Người nghèo hôm nay, bắt nguồn từ thời kỳ ngay trước khi Công đồng Vaticanô II khai mạc. Vào ngày 11 tháng 9 năm 1962, đúng một tháng trước khi Công đồng chính thức khai mạc trọng thể, Đức Giáo hoàng Gioan XXIII đã sử dụng cụm từ này trong một bài diễn văn phát trên Đài Phát thanh Vatican.
Khi bày tỏ niềm hy vọng về Công đồng đại kết sắp tới và nói về tầm vóc phổ quát của sự kiện này, ngài khẳng định rằng Giáo hội muốn trình bày chính mình như là, và thực sự muốn trở thành “Giáo hội của mọi người, và đặc biệt là Giáo hội của người nghèo”.
Những lời nói ấy: “Giáo hội của người nghèo” dù đôi khi bị hiểu sai, vẫn diễn tả một khía cạnh cốt yếu trong thái độ của Công đồng và của toàn thể Giáo hội đối với thế giới. Nhưng làm thế nào để các Nghị phụ của Công đồng có thể đón nhận và thấm nhuần sứ điệp này, để toàn thể Giáo hội thật sự biểu lộ chính mình theo tinh thần đó?
Thực ra, vấn đề về sự nghèo khó không phải là một chủ đề nổi bật trong những giai đoạn đầu của các cuộc thảo luận tại Công đồng về chủ đề Giáo hội, cuộc thảo luận sau này sẽ dẫn đến việc hình thành Hiến chế tín lý Lumen Gentium.
Tuy nhiên, khi suy tư về mầu nhiệm siêu nhiên của Giáo hội và cách diễn tả mầu nhiệm ấy một cách trọn vẹn nhất, các Nghị phụ Công đồng không thể làm ngơ trước những nhu cầu cấp bách của thế giới, nơi mà Giáo hội được sai đến để phục vụ. Đức cha Jan van Cauwelaert, Giám mục người Bỉ – Congo, nhân danh Hội đồng Giám mục Congo, đã kêu gọi sửa đổi sâu rộng bản dự thảo ban đầu, để cho thấy rằng tất cả mọi người đều được mời gọi bước vào tình huynh đệ đích thực trong Đức Kitô. Theo ngài, chỉ như thế Giáo hội mới có thể đáp lại những chia rẽ bi thảm đang tồn tại trong thế giới hôm nay.
Khi suy tư về bản chất của chính mình dưới ánh sáng của những vấn đề thời đại, Công đồng dần nhận ra rằng Thân Thể mầu nhiệm của Đức Kitô cần phản chiếu sâu sắc hơn nữa sự khiêm nhường và nghèo khó của chính Đấng Sáng Lập của mình. Tư tưởng này được diễn tả một cách sâu sắc và đáng nhớ của Đức Hồng y Giacomo Lercaro, Tổng Giám mục Bologna (Ý), vào ngày 6 tháng 12 năm 1962, gần cuối giai đoạn đầu tiên của Công đồng Vaticanô II.
Đức Hồng y mở đầu bài diễn văn của mình bằng cách suy niệm về sứ mạng cao cả của Công đồng, đó là giới thiệu cho con người thời đại về “mầu nhiệm sâu thẳm của Giáo hội”, vốn tương tự như “Bí tích cao cả” của Đức Kitô, Ngôi Lời Thiên Chúa, Đấng tự mạc khải, đang sống và hoạt động giữa nhân loại. Sau đó, Đức Hồng y Lercaro chỉ ra một khía cạnh của mầu nhiệm Giáo hội mà Công đồng chưa quan tâm đủ mức, đó là sự hiện diện của Đức Kitô nơi người nghèo.
Ngài khẳng định mạnh mẽ rằng Công đồng sẽ không thể làm trọn Thánh Ý Thiên Chúa cũng như đáp lại khát vọng của nhân loại, nếu không đặt chủ đề này như trung tâm và linh hồn của toàn bộ giáo huấn Công đồng. Đáng tiếc, ngài nhận thấy rằng thời đại hiện nay dường như là thời mà người nghèo ít được loan báo Tin Mừng hơn, và con tim họ dường như xa lạ, tách biệt với mầu nhiệm Đức Kitô trong lòng Giáo hội. Chắc chắn, khi nói những lời này, Đức Hồng y Lercaro đang nghĩ đến kinh nghiệm mục vụ của chính mình, khi ngài nỗ lực đem đức tin Kitô giáo đến với giới công nhân trong bối cảnh chủ nghĩa cộng sản đang có ảnh hưởng mạnh mẽ.
Vị Tổng Giám mục người Ý tiếp tục đề nghị với Công đồng rằng sự nghèo khó thánh thiêng của Đức Kitô trong Giáo hội không chỉ nên được xem là một phần, mà phải là trọng tâm trong giáo huấn của Công đồng. Ngài nói thêm rằng Công đồng được mời gọi cho thế giới thấy chính sự nghèo khó là dấu chỉ đặc biệt và con đường cụ thể cho sự hiện diện cứu độ của Đức Kitô giữa nhân loại. Trong quá trình hiệu đính và phát triển giáo huấn về Giáo hội, Đức Hồng y Lercaro kêu gọi Công đồng làm sáng tỏ mối liên hệ sâu xa giữa sự hiện diện của Đức Kitô nơi người nghèo, với sự hiện diện của Ngài trong Bí tích Thánh Thể và trong cơ cấu phẩm trật của Giáo hội.
Ngài cũng nhấn mạnh rằng giáo huấn về sự nghèo khó này không thể chỉ dừng lại ở lý thuyết, mà phải dẫn đến một cuộc canh tân thực sự trong các cơ cấu của Giáo hội và trong phương thế loan báo Tin Mừng. Theo Đức Hồng y, Giáo hội được mời gọi vừa nhận ra phẩm giá cao quý của người nghèo, vừa tìm cách đổi mới các cơ cấu và hoạt động của mình để phù hợp hơn với tinh thần Tin Mừng nghèo khó của Đức Kitô.
Cụ thể hơn, Đức Hồng y kêu gọi Giáo hội giới hạn việc sử dụng của cải vật chất, đặc biệt là những phương tiện không phản ánh tinh thần nghèo khó thánh thiêng. Ngài cũng đề nghị hình thành một phong cách sống mới cho hàng giám mục, để tránh xa dáng vẻ xa hoa, đồng thời thúc đẩy đời sống khó nghèo đích thực trong các dòng tu, và canh tân cách thức Giáo hội quản lý tài chính.
Kết thúc bài diễn văn, Đức Hồng y đã tha thiết kêu gọi đặt việc loan báo Tin Mừng cho người nghèo làm ưu tiên hàng đầu. Ngài nói rằng, nếu đi theo con đường này, với sự trợ giúp của Chúa Thánh Thần và Đức Trinh Nữ Maria, Công đồng sẽ tìm được con đường đích thực để trình bày một cách trọn vẹn và tinh tuyền “Tin Mừng vĩnh cửu và bất biến của Thiên Chúa”, giữa muôn vàn thách đố mà Giáo hội đang phải đối diện.
Hồng y Lercaro bảo đảm với các Nghị phụ Công đồng rằng cách trình bày Tin Mừng như thế sẽ giúp dễ dàng hơn cho việc hiệp nhất các Kitô hữu, đồng thời liên kết và chạm đến con người một cách sâu xa hơn, đặc biệt là những người nghèo, nơi họ, Giáo Hội của Đức Kitô, vang vọng lại lời của Thánh Phaolô, nhận ra chính Đấng “vốn giàu sang, nhưng đã trở nên nghèo khó vì anh em, để nhờ Người, anh em được trở nên giàu có” (2Cr 8,9).
Các Nghị phụ đã lập tức đáp lại bằng một tràng pháo tay. Vị Hồng y đã nhắc lại cho toàn thể Công đồng một chân lý vốn là nền tảng của Tin Mừng, nhưng rất dễ bị lãng quên giữa muôn vàn chủ đề khác nhau.
Những lời của Lercaro không rơi vào quên lãng nơi Ủy ban Tín lý khi họ bắt tay vào việc sửa đổi bản dự thảo đầu tiên về Giáo Hội. Ủy ban nhận ra rằng chủ đề “sự khó nghèo” cần phải có chỗ trong ngay chương đầu tiên của Hiến chế về Giáo Hội, bởi vì vấn đề này thuộc về chính mầu nhiệm của Giáo Hội.
Những nội dung liên quan đến “sự khó nghèo” đã được đưa vào đoạn bàn về bản chất hữu hình của Giáo Hội, phần này sau đó trở thành số 8 của Lumen Gentium. Bản sửa đổi đầu tiên của văn bản vẫn tiếp tục khẳng định chiều kích hữu hình và phẩm trật của Giáo Hội Công Giáo như trong bản dự thảo ban đầu, nhưng được bổ sung thêm một khía cạnh khác: “sự khó nghèo Tin Mừng” như một đặc tính có thể nhận thấy nơi Giáo Hội. Qua sự khó nghèo ấy, bản văn sửa đổi khẳng định, Giáo Hội “làm chứng cho Đức Giêsu hiền lành và khiêm nhường”.
Theo yêu cầu của nhiều Nghị phụ, phần mô tả về tình yêu của Giáo Hội đối với người nghèo sau đó đã được mở rộng đáng kể, nhằm nhấn mạnh mạnh mẽ hơn mối quan tâm ưu tiên của Giáo Hội dành cho những người túng thiếu. Như bản văn cuối cùng của Lumen Gentium số 8 khẳng định: “Đức Kitô được Chúa Cha sai đến ‘loan báo Tin Mừng cho kẻ nghèo hèn, băng bó những tâm hồn sầu khổ’ (Lc 4,18), ‘đến để tìm và cứu những gì đã mất’” (Lc 19,10).
Trong viễn tượng Kitô học này, Công đồng đã diễn tả rằng mối quan tâm đối với người nghèo là một khía cạnh thiết yếu của chính sứ mạng Giáo Hội. Văn bản tiếp tục nói rõ: “Cũng vậy, Giáo Hội ôm ấp với tình yêu tất cả những ai đang chịu đau khổ nhân sinh; nơi người nghèo và kẻ đau khổ, Giáo Hội nhận ra hình ảnh của chính Đấng Sáng Lập nghèo khó và chịu đau khổ của mình. Giáo Hội làm hết sức để xoa dịu những thiếu thốn của họ và trong họ, Giáo Hội cố gắng phục vụ chính Đức Kitô”.
Nhiều văn kiện khác của Công đồng cũng đã tạo cơ hội để bày tỏ cùng một tâm tình này. Tuy nhiên, cuộc thảo luận xoay quanh chương đầu tiên của Lumen Gentium lại mang một tầm quan trọng đặc biệt, vì chính tại đây, chủ đề này được đưa lên hàng đầu trong sự quan tâm của toàn Công đồng.
Mối bận tâm của Công đồng Vaticanô II đối với những người túng thiếu được định hướng sâu xa vào những nhu cầu thực tế của thế giới hôm nay; tuy nhiên, đồng thời, nó không bao giờ chỉ mang tính trần thế hay xã hội thuần túy. Trái lại, Lumen Gentium nhắc nhở chúng ta rằng tình yêu dành cho người nghèo phát xuất từ chính trung tâm của mầu nhiệm Giáo Hội, nơi Giáo Hội được thông phần vào tình yêu thương của Đức Kitô, Đấng Sáng Lập của mình.