Trong thời gian là sinh viên cao học của nghành quản lý giáo dục, có lần tôi nghe một giáo sư nói rằng, ở một số nước phương Tây họ hay nói đến những con người có đầu óc vĩ đại (great mind) là những con người thường chú tâm suy nghĩ về những ý tưởng (ideas) , rồi những con người có đầu óc bình thường (average mind) thì thường suy nghĩ tới sự vật (things) , và rồi những con người có đầu óc thấp kém và hẹp hòi (small mind) thì thường chỉ suy nghĩ tới con người (people) . Ở đây vị giáo sư muốn đề cập tới việc khi người ta suy nghĩ hay nói tới người khác thì có mấy khi chúng ta nghĩ tốt hay nói tốt cho người ta đâu?
Rồi vào một ngày đẹp trời nọ, khi các học trò và sư phụ của mình đang đàm đạo về nhiều vấn đề khác nhau, thì bỗng nhiên có một học trò giơ tay xin được hỏi vị thầy đánh kính Socrates của mình một câu hỏi: “Thưa thầy, thầy cho con hỏi: người có giáo dục và người không có giáo dục khác nhau thế nào?” Vị thầy nhíu mày một chút rồi nói: “Người có giáo dục và người không có giáo dục khác nhau thế nào à? Họ được xem như là người sống và người chết. Người có giáo dục thì được xem như người đang sống, còn người không có giáo dục thì dù họ đang sống mà lại được coi như đã chết rồi vậy.” [1]
Còn Abraham Lincoln, vị tổng thống thứ 16 của Hiệp Chủng Quốc Hoa Kỳ thì cho rằng: “Thảo luận về giáo dục chính là chủ đề quan trọng nhất mà con người chúng ta có.” [2]
1. Giáo dục là gì?
Khi nói về giáo dục, người ta thường bối rối, hay nhầm lẫn và thường hiểu giáo dục gắn với trường lớp. Hay nhiều người lại nghĩ ngay tới các trường học, các đại học… ở những nơi này có việc giảng dậy hay học hành các môn học. Rồi người ta cũng có thể nghĩ tới những nghề nghiệp đặc thù như là nghề giáo viên hay là gia sư. Khi hiểu như vậy, thì đôi khi nảy sinh ra một vấn đề là có khi cách này hay cách khác ở một số trường học, hay một số giáo viên lại chưa chắc đã làm cái công việc mà chúng ta gọi là giáo dục.
Ví dụ: một số trường mầm non, trường tiểu học trẻ em đi học bao nhiêu năm cũng không biết đọc, biết viết. Rồi bảo mẫu thì hành hạ, đánh đập, hù dọa trẻ em… đây có phải là giáo dục không?
Vậy giáo dục là gì? Theo nguyên ngữ Hy Lạp thì giáo dục là Educere — có nghĩa là lôi ra, là kéo ra, là giúp cho các học viên phát triển những khả năng tiềm ẩn của mình, để giúp cho các học viên xây dựng con người của họ thành những con người tốt hơn cho xã hội.
Từ ngữ Giáo dục có ba ý nghĩa liên hệ với nhau [3]:
- Ý nghĩa thứ nhất: giáo dục là bất kỳ một tiến trình nào của con người, nhưng trong tiến trình đó, con người phải được hình thành, trở nên trưởng thành, và được giúp đỡ để trở nên hoàn thiện.
- Ý nghĩa thứ hai: giáo dục là một nhiệm vụ đào tạo do người lớn ý thức thực hiện cho người trẻ.
- Ý nghĩa thứ ba: trong ý nghĩa cụ thể nhất, giáo dục là nhiệm vụ của các trường học cũng như đại học.
Chức năng của tiến trình giáo dục là nhằm hình thành nên những cá nhân cụ thể cho một quốc gia nào đó, hay một cơ cấu xã hội nào đó trong một giai đoạn lịch sử nào đó.
2. Quan niệm về giáo dục theo Kitô giáo
Kitô giáo xây dựng quan điểm về giáo dục của mình dựa trên nền tảng là “khuynh hướng nội tại trong con người là tìm kiếm sự hiểu biết.” [4] Bởi lẽ con người được Thiên Chúa dựng nên theo hình ảnh Ngài (có hồn có xác), con người có trí thông minh nên chúng ta có khả năng suy nghĩ, phân xử, và hiểu biết trong một mức độ nào đó như Thiên Chúa là Đấng hoàn toàn siêu việt và toàn tri. Như vậy, con người luôn luôn khao khát tìm kiếm sự hiểu biết, cũng như trở nên hoàn thiện như Cha trên trời.
Hơn nữa, trong Kinh Thánh, sau khi tạo dựng con người Thiên Chúa đã nói: “Hãy sinh sôi nảy nở thật nhiều, cho đầy mặt đất, và thống trị mặt đất. Hãy làm chủ cá biển, chim trời, và mọi giống vật bò trên mặt đất” (St 1, 28).Như vậy, đối với chúng ta những người con Chúa, nhiệm vụ của chúng ta là phải trở thành những người coi sóc, quản lý, và giữ gìn mọi loài Chúa dựng nên sao cho tốt. Từ ý tưởng này, chúng ta thấy rất rõ ràng nhiệm vụ của chúng ta là phải trở nên những người quản lý trung thành và khôn ngoan kho tàng phong phú Thiên Chúa ban. Vậy chúng ta phải thực hiện nhiệm vụ này thế nào? Chúng ta phải học hỏi để hiểu biết. Chúng ta cần phải được giáo dục để có khả năng trở nên những người quản lý khôn ngoan kho tàng của Thiên Chúa.
Như vậy, việc giáo dục và trường lớp “không phải chỉ là sáng kiến hay khuynh hướng tự nhiên của con người mà thôi, nhưng đây thật sự là một mệnh lệnh của Thiên Chúa cho Adam và rồi cho tất cả mọi người chúng ta phải thực hiện: ‘Hãy thống trị mọi loài’.” [5] Mà “thống trị mọi loài” ở đây có nghĩa là chúng ta phải thật sự hướng dẫn và kiểm soát một cách khôn ngoan, như vậy giáo dục là một điều hết sức cần thiết và quan trọng để có thể hoàn thành nhiệm vụ cao cả này. Như thế, “trường lớp phải được hiểu là công cuộc của con người nhưng thực hiện theo mệnh lệnh của Thiên Chúa.” Cho nên, trường lớp phải giúp cho học viên phát triển những khả năng khác nhau của họ từ thời trẻ thơ, tới thời thanh thiếu niên, và phát triển thành những người lớn trưởng thành toàn diện cho xã hội (kỹ năng và đạo đức).
– Giáo dục kỹ năng: trong lãnh vực này, người giáo viên hay nhà giáo dục phải giúp cho học viên phát triển các kỹ năng cần thiết như: nghe, nói, đọc, viết (Tiếng Việt, Tiếng Anh…), quan sát, đo đạc, ước lượng, hay tính toán (đây là những loại kiến thức để làm việc). Với loại kiến thức này, người giáo viên hay nhà giáo dục phải trở thành giống như là người huấn luyện viên, phải biết hướng dẫn học viên thực hiện một số kỹ năng ra sao, phải biết sửa lỗi học viên trong khi rèn luyện cũng như thực hiện các thao tác, để rồi cuối cùng học viên phải đạt được một mức độ thành thạo nào đó.
– Giáo dục đạo đức: trong lãnh vực này, chúng ta xác tín rằng Thiên Chúa là Đấng Thánh và Ngài mời gọi chúng ta sống tốt lành thánh thiện ở một mức độ nào đó giống như Thiên Chúa. Như vậy, người giáo viên hay nhà giáo dục phải giúp cho học viên nhận biết và thực hiện điều gì là đúng, điều gì là phải, cũng như điều gì là sai trái. Nhà giáo dục phải giúp cho các học viên biết phân xử trong các vấn đề liên quan tới luân lý, cũng như giúp các học viên thực hiện những hành vi tốt lành.
3. Giáo dục con người toàn diện
Giáo dục con người toàn diện hay chúng ta còn gọi đây là tiến trình của giáo dục và rao giảng Tin Mừng: “Chúng ta giáo dục và rao giảng Tin Mừng theo một kế hoạch thăng tiến toàn diện con người, hướng tới Đức Kitô, con người hoàn hảo. Trung thành với những ý hướng của Đấng sáng lập, chúng ta nhắm đào tạo ‘những công dân lương thiện và những Kitô hữu tốt.” [6]
“Ngày nay, trong các xã hội cực kỳ đa nguyên theo quan điểm tôn giáo và văn hóa, hiển nhiên những yếu tố Kitô hữu của Hệ Thống Dự Phòng không thể luôn luôn được minh nhiên bày tỏ. Những yếu tố này cần được giải thích và thích ứng bằng cách nhấn mạnh đến chủ trương đề cao con người toàn diện như nền tảng của mọi khoa giáo dục, một chủ trương mở ra cho chiều kích đạo đức và tôn giáo, buộc phải coi trọng việc hiểu biết và kính trọng các nền văn hóa và những giá trị thiêng liêng trong những nền văn minh khác nhau. Điều ta cần ngày nay là phải hiểu rõ khí cụ ta đang có đây, áp dụng nó vào những bối cảnh khác nhau, hợp với những cảm thức đương thời. Ngày nay, giáo dục cần phải là một nền giáo dục toàn diện, nhắm đến việc đào tạo toàn vẹn con người và mọi người.” [7]