Tông Thư Của Đức Giáo Hoàng Leo XIV: In Unitate Fidei – Trong Sự Hiệp Nhất Đức Tin
28 tháng 11, 2025
TÔNG THƯ CỦA ĐỨC GIÁO HOÀNG LEO XIV
IN UNITATE FIDEI – TRONG SỰ HIỆP NHẤT ĐỨC TIN
Nhân kỷ niệm 1700 năm Công đồng Nicêa
1. Trong sự hiệp nhất của đức tin, vốn đã được tuyên xưng ngay từ buổi đầu của Hội Thánh, các Kitô hữu được kêu gọi bước đi trong hòa hợp, gìn giữ và truyền lại hồng ân mà họ đã lãnh nhận với tình yêu và niềm vui. Điều ấy được diễn tả trong lời Kinh Tin Kính: “Tôi tin kính một Chúa Giêsu Kitô, Con Một Thiên Chúa… vì loài người chúng ta và để cứu độ chúng ta, Người đã từ trời xuống thế”. Lời tuyên xưng này đã được Công đồng Nicêa, Công đồng Chung đầu tiên trong lịch sử Kitô giáo soạn thảo cách đây 1700 năm.
Khi chuẩn bị cho Chuyến Tông du tới Thổ Nhĩ Kỳ, tôi muốn Tông thư này trở thành một lời khích lệ toàn thể Hội Thánh canh tân lòng nhiệt thành trong việc tuyên xưng đức tin. Trong nhiều thế kỷ, lời tuyên xưng bền vững này đã là gia sản chung của các Kitô hữu, và xứng đáng được tuyên xưng cũng như được hiểu theo những cách thức mới mẻ và phù hợp với thời đại hơn bao giờ hết. Vì mục đích đó, một văn kiện quan trọng của Ủy ban Thần học Quốc tế đã được phê chuẩn: “Đức Giêsu Kitô, Con Thiên Chúa, Đấng Cứu Độ. 1700 năm Công đồng Chung Nicêa”. Tôi nhắc đến văn kiện này vì nó cung cấp nhiều suy tư quý giá giúp đào sâu tầm quan trọng và tính thời sự của Công đồng Nicêa, không chỉ trên bình diện thần học và Giáo hội, mà cả trong các chiều kích văn hóa và xã hội.
2.“Khởi đầu Tin Mừng Đức Giêsu Kitô, Con Thiên Chúa”: với những lời này, thánh Máccô mở đầu Tin Mừng của ngài, tóm lược toàn bộ sứ điệp bằng việc khẳng định thần tính của Đức Giêsu Kitô. Tương tự, thánh Phaolô biết mình được gọi để loan báo Tin Mừng của Thiên Chúa về Con của Ngài, Đấng đã chết và sống lại vì chúng ta (x. Rm 1,9). Thật vậy, Đức Giêsu chính là tiếng “Xin vâng” dứt khoát của Thiên Chúa đối với những lời hứa của các ngôn sứ (x. 2Cr 1,19-20). Nơi Đức Giêsu Kitô, Ngôi Lời, Đấng vốn là Thiên Chúa từ trước muôn đời và nhờ Người mà muôn vật được tạo thành, như lời tựa Tin Mừng Gioan nói, đã “trở nên xác phàm và cư ngụ giữa chúng ta” (x. Ga 1,14). Trong Người, Thiên Chúa trở thành Đấng gần gũi chúng ta đến mức: “Điều gì anh em làm cho một trong những anh em bé nhỏ nhất của Thầy đây, là làm cho chính Thầy” (Mt 25,40).
Trong Năm Thánh này, được dành để suy niệm về chủ đề: “Đức Kitô niềm hy vọng của chúng ta”, thật là một sự trùng hợp đầy quan phòng khi chúng ta cũng kỷ niệm 1700 năm Công đồng Chung Nicêa, Công đồng đã tuyên xưng đức tin vào Đức Giêsu Kitô, Con Thiên Chúa. Đây là trung tâm của đức tin Kitô giáo. Cho đến hôm nay, trong mỗi Thánh lễ Chúa Nhật, chúng ta vẫn đọc Kinh Tin Kính Nicêa – Constantinopolis, lời tuyên xưng đức tin hiệp nhất mọi Kitô hữu. Trong thời đại khó khăn hiện nay, tràn đầy lo âu, sợ hãi, đe dọa chiến tranh và bạo lực, thiên tai, bất công, mất cân bằng xã hội, và nạn đói nghèo của biết bao anh chị em, chính lời tuyên xưng này đem lại cho chúng ta niềm hy vọng.
3. Thời đại của Công đồng Nicêa cũng đầy biến động không kém. Khi Công đồng khai mạc năm 325, các vết thương do những cuộc bách hại Kitô hữu vẫn còn mới mẻ. Sắc chỉ Milan (313), do các hoàng đế Constantinus và Licinius ban hành, dường như báo hiệu một kỷ nguyên hòa bình mới. Thế nhưng, ngay sau những mối đe dọa bên ngoài, các tranh luận và xung đột đã nhanh chóng bùng lên bên trong Hội Thánh.
Ariô, một linh mục ở Alexandria (Ai Cập), dạy rằng Đức Giêsu không thực sự là Con Thiên Chúa. Dù hơn một thụ tạo đơn thuần, nhưng theo ông, Người chỉ là một hữu thể trung gian giữa Thiên Chúa vô biên và con người. Hơn nữa, theo Ariô, đã có một thời điểm khi Ngôi Con “chưa hiện hữu”. Quan điểm ấy phù hợp với não trạng chung của thời bấy giờ, nên người ta cảm thấy dường như nó có vẻ hợp lý.
Tuy nhiên, Thiên Chúa không bao giờ bỏ rơi Hội Thánh của mình. Ngài luôn làm nảy sinh những con người can đảm làm chứng cho đức tin, cũng như những mục tử hướng dẫn dân Ngài và chỉ cho họ con đường của Tin Mừng. Giám mục Alexandrô của Alexandria nhận ra rằng giáo thuyết của Ariô hoàn toàn không phù hợp với Thánh Kinh. Vì Ariô không chấp nhận sửa sai, Alexandrô đã triệu tập các giám mục Ai Cập và Libya họp Thượng Hội đồng, và lên án giáo thuyết của Ariô. Sau đó, ông gửi thư cho các giám mục Đông phương khác để báo cáo chi tiết. Ở Tây phương, Giám mục Hosius của Cordoba (Tây Ban Nha) đã hành động. Ngài vốn là một chứng nhân kiên trung của đức tin trong thời bách hại dưới hoàng đế Maximian và được Đức Giáo hoàng Sylvester tin tưởng.
Thế nhưng, các môn đệ của Ariô cũng tập hợp lại. Điều đó dẫn đến một trong những cuộc khủng hoảng lớn nhất trong thiên niên kỷ đầu của Hội Thánh. Lý do tranh chấp không phải là một chi tiết nhỏ, nhưng là vấn đề cốt lõi của đức tin Kitô giáo, đó là lời giải đáp cho câu hỏi quyết định mà Đức Giêsu đã đặt ra cho các môn đệ tại Xêdarê Philípphê: “Còn anh em, anh em nói Thầy là ai?” (Mt 16,15).
4. Khi cuộc tranh luận ngày càng căng thẳng, Hoàng đế Constantinus nhận ra rằng sự hiệp nhất của Hội Thánh, và thực tế là của cả Đế quốc đang bị đe dọa. Vì thế, ông triệu tập tất cả các giám mục đến một công đồng đại kết, hay còn gọi là công đồng hoàn vũ, tại Nicêa, nhằm khôi phục sự hiệp nhất. Thượng Hội đồng này, được gọi là “Thượng Hội đồng của 318 Nghị phụ”, do chính hoàng đế chủ trì, và số giám mục quy tụ đông đảo đến mức chưa từng có trước đó. Một số vị còn mang trên thân mình những dấu tích tra tấn của các cuộc bách hại. Đại đa số các nghị phụ đến từ phương Đông; dường như chỉ có năm vị thuộc phương Tây. Đức Giáo hoàng Sylvester đã ủy thác trách nhiệm (đại diện) cho Giám mục Hosius thành Cordoba, một nhân vật có thẩm quyền thần học cao và sai hai linh mục Rôma đi cùng.
5. Các Nghị phụ của Công đồng đã làm chứng cho lòng trung thành với Thánh Kinh và Truyền thống Tông đồ, vốn được tuyên xưng trong Bí tích Thánh Tẩy, theo lệnh truyền của Đức Giêsu: “Vậy anh em hãy đi và làm cho muôn dân trở thành môn đệ, làm phép rửa cho họ nhân danh Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần” (Mt 28,19). Ở phương Tây, đã có nhiều bản tuyên xưng đức tin khác nhau, trong đó có bản được biết đến với tên gọi Kinh Tin Kính Các Thánh Tông Đồ.[1] Ở phương Đông, cũng có nhiều bản tuyên xưng khi lãnh nhận Thánh Tẩy với cấu trúc tương tự. Ngôn ngữ dùng trong các bản tuyên xưng này không phải loại uyên bác hay phức tạp, nhưng như sau này được khẳng định đơn sơ và dễ hiểu đối với cả những người đánh cá ở biển hồ Galilêa.
Chính vì thế, Kinh Tin Kính Nicêa mở đầu bằng lời tuyên xưng: “Tôi tin kính một Thiên Chúa là Cha toàn năng, Đấng tạo thành… mọi sự hữu hình và vô hình.”[2] Bằng cách này, các Nghị phụ khẳng định niềm tin vào một Thiên Chúa duy nhất. Điều này không bị tranh cãi trong Công đồng. Tuy nhiên, điều khoản thứ hai là tâm điểm của cuộc tranh luận. Điều khoản đó cũng dựa trên ngôn ngữ Kinh Thánh và tuyên xưng đức tin vào một Chúa Giêsu Kitô, Con Thiên Chúa. Tranh luận nảy sinh vì cần phải làm rõ câu hỏi do Ariô đặt ra: danh hiệu “Con Thiên Chúa” phải được hiểu thế nào, và làm sao có thể hòa hợp với niềm tin độc thần của Kinh Thánh? Công đồng vì thế nhằm xác định ý nghĩa chính xác của đức tin vào Đức Giêsu là Con Thiên Chúa.
Các Nghị phụ tuyên xưng rằng Đức Giêsu là Con Thiên Chúa bởi vì Ngài đồng bản thể (ousia) với Chúa Cha… “Được sinh ra mà không phải được tạo thành, đồng bản thể (homoousios) với Chúa Cha”. Định nghĩa này là sự bác bỏ tận căn lập trường của Ariô.[3] Để diễn tả chân lý đức tin, Công đồng dùng hai từ – “bản thể” (ousia) và “đồng bản thể” (homoousios), những từ không xuất hiện trong Kinh Thánh. Nhưng mục đích của Công đồng không phải là thay thế các bản văn Kinh Thánh bằng triết học Hy Lạp. Trái lại, Công đồng dùng các thuật ngữ ấy để làm sáng tỏ đức tin Kinh Thánh, và để phân biệt rõ ràng với sai lầm của Ariô vốn chịu ảnh hưởng mạnh bởi tư tưởng Hy Lạp hóa. Do đó, lời cáo buộc “Hy Lạp hóa” thực ra phải hướng về lạc thuyết của Ariô, chứ không phải về các Nghị phụ Nicêa.
Các Nghị phụ Nicêa cương quyết trung thành với niềm tin độc thần của Kinh Thánh và với chân lý Nhập Thể. Các ngài muốn khẳng định rằng Thiên Chúa duy nhất và chân thật không phải là Đấng xa cách, nhưng là Đấng đã đến gần chúng ta và gặp gỡ chúng ta nơi Đức Giêsu Kitô.
6. Để truyền đạt sứ điệp bằng ngôn ngữ đơn sơ của Kinh Thánh và phụng vụ vốn quen thuộc với toàn thể Dân Chúa, Công đồng đã lấy lại một số công thức từ lời tuyên tín khi lãnh nhận Thánh Tẩy: “Thiên Chúa bởi Thiên Chúa, Ánh Sáng bởi Ánh Sáng, Thiên Chúa thật bởi Thiên Chúa thật”. Ở đây, Công đồng tiếp nhận hình ảnh Kinh Thánh về ánh sáng: “Thiên Chúa là ánh sáng” (1Ga 1,3; x. Ga 1,4-5). Cũng như ánh sáng chiếu tỏa và thông truyền mà không giảm bớt, Con là phản ánh (apaugasma) vinh quang Thiên Chúa và là hình ảnh (character) của bản thể Người (hypostasis) (x. Hr 1,3; 2Cr 4,4). Ngôi Lời Nhập Thể, Đức Giêsu là ánh sáng thế gian, là ánh sáng ban sự sống (x. Ga 8,12). Nhờ bí tích Thánh Tẩy, “con mắt tâm hồn” chúng ta được soi sáng (x. Ep 1,18), để chính chúng ta cũng trở nên ánh sáng cho thế gian (x. Mt 5,14).
Hơn nữa, Kinh Tin Kính tuyên xưng rằng Con là “Thiên Chúa thật bởi Thiên Chúa thật”. Trong nhiều nơi, Kinh Thánh nhiều lần phân biệt giữa các ngẫu tượng vô tri và Thiên Chúa hằng sống, Thiên Chúa của Abraham, Isaac và Giacóp; Thiên Chúa đã mặc khải cho Môsê nơi bụi gai bốc cháy (x. Xh 3,14); Thiên Chúa nhìn thấy nỗi khổ của dân, nghe tiếng kêu than của họ, và dẫn họ đi trong cột lửa (x. Xh 13,21); Thiên Chúa phán dạy bằng tiếng sấm (x. Đnl 5,26) và chạnh lòng thương (x. Hs 11,8-9). Người Kitô hữu được mời gọi từ bỏ các ngẫu tượng vô hồn để quay về với Thiên Chúa hằng sống và chân thật (x. Cv 12,25; 1Tx 1,9). Đó cũng là lý do Phêrô tuyên xưng tại Xêdarê Philípphê: “Thầy là Đấng Kitô, Con Thiên Chúa hằng sống” (Mt 16,16).
7. Kinh Tin Kính Nicêa không xây dựng một lý thuyết triết học. Nó tuyên xưng đức tin vào Thiên Chúa đã cứu chuộc chúng ta trong Đức Giêsu Kitô, Thiên Chúa hằng sống, Đấng muốn chúng ta có sự sống và có dồi dào (x. Ga 10,10). Vì thế, Kinh Tin Kính tiếp tục với những lời tuyên xưng được lấy từ công thức Thánh Tẩy: Con Thiên Chúa “vì loài người chúng ta và để cứu độ chúng ta… đã từ trời xuống thế… đã nhập thể làm người… đã chịu khổ hình… đã sống lại ngày thứ ba… đã lên trời… và sẽ lại đến… để phán xét kẻ sống và kẻ chết”. Điều này cho thấy những khẳng định của Công đồng về Đức Kitô luôn gắn liền với lịch sử cứu độ giữa Thiên Chúa và thụ tạo.
Thánh Athanasiô, người tham dự Công đồng với tư cách phó tế của Giám mục Alexandrô và sau này trở thành giám mục Alexandria đã nhiều lần nhấn mạnh chiều kích cứu độ của Kinh Tin Kính Nicêa. Ngài viết rằng Con Thiên Chúa, Đấng từ trời xuống thế, “đã làm cho chúng ta trở nên con cái của Chúa Cha và thần hóa nhân loại bằng cách chính Người trở nên người phàm. Người không phải là con người rồi mới trở nên Thiên Chúa; nhưng Người là Thiên Chúa và đã trở nên người phàm để thần hóa chúng ta”.[4] Điều này chỉ có thể xảy ra nếu Con thực sự là Thiên Chúa, không một hữu thể phàm nhân nào có thể chiến thắng sự chết và cứu độ chúng ta, chỉ có Thiên Chúa mới làm được điều ấy. Ngài đã giải thoát chúng ta nhờ Con của Ngài làm người, để chúng ta được tự do (x. Gl 5,1).
Một chi tiết đáng chú ý trong Kinh Tin Kính là động từ “đã xuống” (descendit). Thánh Phaolô dùng những từ rất mạnh để mô tả sự tự hạ này: “Đức Kitô đã tự hủy mình, mặc lấy thân nô lệ, trở nên giống phàm nhân” (Pl 2,7). Tin Mừng Gioan cũng tuyên bố: “Ngôi Lời đã trở nên xác phàm và cư ngụ giữa chúng ta” (Ga 1,14). Thư Hipri dạy rằng: “Chúng ta có một vị Thượng Tế có thể cảm thông với những yếu đuối của chúng ta… vì Người đã từng chịu thử thách như chúng ta, nhưng không phạm tội” (Dt 4,15). Trong đêm trước khi chịu chết, Người tự hạ đến mức rửa chân cho các môn đệ (x. Ga 13,1–17). Chỉ khi đặt tay vào cạnh sườn Đấng Phục Sinh, Tôma mới tuyên xưng: “Lạy Chúa của con, lạy Thiên Chúa của con!” (Ga 20,28).
Chính nhờ Nhập Thể mà hôm nay chúng ta gặp được Chúa nơi những anh chị em túng thiếu: “Điều gì anh em làm cho một trong những anh em bé nhỏ nhất của Thầy đây là làm cho chính Thầy” (Mt 25,40). Như vậy, Kinh Tin Kính Nicêa không nói về một Thiên Chúa xa vời, bất động, nhưng về một Thiên Chúa ở gần và đồng hành với con người, ngay cả ở những nơi tối tăm nhất. Sự cao cả của Người tỏ lộ khi Người trở nên bé nhỏ, đặt sang một bên vinh quang vô biên để trở nên người thân cận của chúng ta, trong những người bé mọn và trong người nghèo. Điều này làm thay đổi tận căn các quan niệm của người ngoại giáo và triết học về Thiên Chúa.
Một cụm từ khác trong Kinh Tin Kính đặc biệt gợi mở lời Kinh Thánh là “đã trở nên xác phàm” được Kinh Tin Kính làm rõ thêm bằng từ “làm người”. Như vậy, Công đồng Nicêa khước từ quan điểm sai lạc cho rằng Logos chỉ mang lấy thân xác như một lớp vỏ bên ngoài, mà không mang lấy linh hồn con người với trí tuệ và tự do. Công đồng khẳng định điều mà Công đồng Chalcedonia (451) sau này tuyên bố rõ ràng trong Đức Kitô, Thiên Chúa đã mang lấy và cứu chuộc toàn vẹn con người, cả thân xác lẫn linh hồn. Thánh Athanasiô giải thích rằng Con Thiên Chúa đã trở nên người phàm “để con người được thần hóa”.[5] Cái nhìn sâu xa này về mạc khải đã được chuẩn bị bởi thánh Irênê thành Lyon và Origen, rồi được phát triển phong phú trong linh đạo Đông phương.
Việc được thần hóa (divinization) hoàn toàn không có nghĩa là con người tự biến mình thành thần. Trái lại, chính việc được thần hoá bảo vệ chúng ta khỏi cám dỗ nguyên thủy là muốn trở nên như Thiên Chúa (x. St 3,5). Điều Đức Kitô vốn là nhờ bản tính, thì chúng ta trở thành nhờ ân sủng. Nhờ công trình cứu chuộc, Thiên Chúa không chỉ khôi phục phẩm giá con người nơi chúng ta như hình ảnh của Ngài, mà Đấng đã dựng nên chúng ta cách kỳ diệu ấy còn làm cho chúng ta được thông phần bản tính thần linh của Ngài theo một cách thức còn kỳ diệu hơn nữa (x. 2Pr 1,4)”.
Như thế, việc được thần hoá cũng chính là được nhân hoá thật sự (trở nên hoàn toàn là con người). Vì lý do đó mà đời sống con người luôn hướng vượt lên chính mình, tìm kiếm vượt quá chính mình, khao khát điều vượt ngoài bản thân, và thao thức mãi cho đến khi được nghỉ yên trong Thiên Chúa.[6] Chỉ có mình Thiên Chúa mới làm thoả mãn con người! (Deus enim solus satiat).[7] Chỉ một mình Thiên Chúa, trong sự vô biên của Ngài, mới có thể thoả mãn khát vọng vô biên của trái tim con người. Và chính vì thế, Con Thiên Chúa đã chọn trở nên người anh em và Đấng cứu chuộc chúng ta.
8. Như đã nói, Công đồng Nicêa đã minh nhiên bác bỏ giáo thuyết của Ariô. Tuy nhiên, Ariô và những người theo ông không chịu từ bỏ. Chính Hoàng đế Constantinô và các vị kế nhiệm ông dần nghiêng về phía phái Ariô. Thuật ngữ homoousios (đồng bản thể) trở thành điểm gây tranh cãi giữa phe Nicêa và phe chống Nicêa, kéo theo những xung đột trầm trọng khác. Thánh Basiliô thành Caesarea mô tả tình trạng hỗn loạn này bằng hình ảnh một “trận hải chiến trong đêm tối giữa cơn bão dữ”.[8] Thánh Hilariô thì làm chứng rằng đức tin chân chính lại được gìn giữ nơi dân Chúa, đối nghịch với sự thiên sai của nhiều giám mục theo thuyết Ariô. Ngài nhận định: “Đôi tai của dân chúng còn thánh thiện hơn trái tim của các tư tế”.[9]
Thánh Athanasiô trở thành nền tảng vững chắc của Kinh Tin Kính Nicêa nhờ đức tin kiên định và bất khuất của ngài. Dù bị phế truất và trục xuất khỏi toà giám mục Alexandria đến năm lần, ngài vẫn trở lại mỗi lần để tiếp tục mục vụ. Ngay cả trong cảnh lưu đày, Athanasiô vẫn hướng dẫn Dân Chúa qua các trước tác và thư từ của mình. Tựa như Môsê không được bước vào miền đất hứa của sự bình an trong Giáo Hội, Athanasiô cũng không được chứng kiến ngày hoà giải hoàn toàn. Hồng ân đó dành cho một thế hệ mới, được gọi ở vài nơi là “thế hệ Nicêa trẻ”.
Tại Đông phương, thế hệ ấy bao gồm ba vị Giáo phụ Cappadocia: Thánh Basiliô Cả (k. 330–379). Em của ngài, Thánh Grêgôriô thành Nyssa (335–394). Và bạn thân nhất của ngài, Thánh Grêgôriô Nazianzô (329/30–390). Ở Tây phương, những khuôn mặt nổi bật gồm: Thánh Hilariô thành Poitiers (k. 315–367). Học trò của ngài là Thánh Martino thành Tours (316–397). Và trên hết là Thánh Ambrôsiô thành Milan (333–397) cùng Thánh Augustinô thành Hippo (354–430).
Đóng góp đặc biệt của ba vị Cappadocia là hoàn thiện công thức Kinh Tin Kính Nicêa bằng cách chỉ ra rằng, nơi Thiên Chúa, Hiệp Nhất và Ba Ngôi không hề mâu thuẫn nhau. Tiến trình này dẫn đến việc hình thành tín điều về Chúa Thánh Thần tại Công đồng Constantinôpôli I năm 381. Kể từ đó, Kinh Tin Kính được mang tên “Kinh Tin Kính Nicêa–Constantinôpôli”, và tuyên xưng: “Tôi tin kính Chúa Thánh Thần, là Thiên Chúa và là Đấng ban sự sống, Người bởi Đức Chúa Cha mà ra; Người được phụng thờ và tôn vinh cùng với Đức Chúa Cha và Đức Chúa Con; Người đã dùng các tiên tri mà phán dạy”.[10]
Tại Công đồng Chancêđônia năm 451, Công đồng Constantinôpôli I được công nhận là Công đồng đại kết, và Kinh Tin Kính Nicêa–Constantinôpôli trở thành chuẩn mực chung cho toàn thể Giáo Hội.[11] Vì thế, nó trở thành mối dây hiệp nhất giữa Đông và Tây. Đến thế kỷ XVI, các cộng đoàn Kitô giáo phát sinh từ phong trào Cải cách cũng giữ Kinh Tin Kính này. Như thế, Kinh Tin Kính Nicêa–Constantinôpôli là bản tuyên xưng chung của mọi truyền thống Kitô giáo.
9. Hành trình bắt đầu từ Thánh Kinh và dẫn đến bản tuyên xưng đức tin tại Nicêa, sau này được Công đồng Constantinôpôli và Chancêđônia tiếp nhận, rồi được khẳng định thêm trong thế kỷ XVI và XXI là một hành trình dài và thống nhất. Tất cả chúng ta là môn đệ của Đức Giêsu Kitô, đều được rửa tội “nhân danh Chúa Cha, Chúa Con và Chúa Thánh Thần”. Chúng ta làm dấu Thánh Giá trên mình và được chúc lành. Mỗi Thánh Vịnh trong Giờ Kinh Phụng Vụ đều kết thúc bằng lời: “Sáng danh Đức Chúa Cha, và Đức Chúa Con và Đức Chúa Thánh Thần”. Phụng vụ và đời sống Kitô hữu đều neo chặt vào Kinh Tin Kính Nicêa–Constantinôpôli: điều chúng ta tuyên xưng bằng miệng phải phát xuất từ trái tim, để chúng ta làm chứng bằng chính cuộc sống. Do đó, chúng ta phải tự vấn: Hôm nay, lòng chúng ta đón nhận Kinh Tin Kính đến mức nào? Chúng ta có cảm nghiệm rằng Kinh Tin Kính chạm đến thực tại đời sống hôm nay không? Chúng ta có hiểu và sống những điều mình đọc mỗi Chúa Nhật không? Những lời ấy có ý nghĩa gì cho đời sống của chúng ta?
10. Kinh Tin Kính Nicêa bắt đầu bằng lời tuyên xưng niềm tin vào Thiên Chúa toàn năng, Đấng tạo thành trời đất. Nhưng đối với nhiều người hôm nay, Thiên Chúa và vấn đề Thiên Chúa hầu như không còn ý nghĩa. Công đồng Vaticanô II nhắc rằng các Kitô hữu cũng có phần trách nhiệm trong thực trạng ấy, khi họ không làm chứng cho đức tin chân thật; lối sống và hành động của họ che khuất khuôn mặt thật của Thiên Chúa.[12] Có những cuộc chiến được phát động, người ta bị giết, bị đàn áp hay phân biệt đối xử nhân danh Thiên Chúa. Thay vì loan báo một Thiên Chúa giàu lòng thương xót, người ta lại trình bày một vị thần trả thù, gieo sợ hãi và trừng phạt.
Theo nghĩa này, Kinh Tin Kính Nicêa mời gọi chúng ta xét mình: Thiên Chúa có ý nghĩa gì đối với tôi, và tôi làm chứng cho niềm tin vào Ngài thế nào? Thiên Chúa duy nhất ấy có thật sự là Chúa của đời tôi không, hay tôi đang có những ngẫu tượng mà tôi đặt lên trên Thiên Chúa và các điều răn của Ngài? Đối với tôi, Thiên Chúa có phải là Thiên Chúa hằng sống, Đấng luôn ở gần tôi trong mọi hoàn cảnh, là người Cha mà tôi chạy đến với lòng tín thác của người con? Ngài có phải là Đấng Tạo Hoá mà tôi mang ơn về tất cả những gì tôi là và tôi có, và dấu ấn của Ngài tôi có thể nhận ra nơi mọi loài thụ tạo? Tôi có sẵn sàng chia sẻ của cải trần thế, vốn thuộc về mọi người một cách công bằng và hợp lẽ không? Tôi đối xử thế nào với công trình sáng tạo, tác phẩm tay Ngài làm nên? Tôi có khai thác và tàn phá nó, hay tôi sử dụng nó với lòng kính trọng và biết ơn, chăm sóc và vun trồng nó như ngôi nhà chung của nhân loại?”[13]
11. Tuyên xưng đức tin vào Đức Giêsu Kitô, Chúa chúng ta, Thiên Chúa của chúng ta là trung tâm của Kinh Tin Kính Nicêa–Constantinôpôli. Đây cũng là trái tim của đời sống Kitô hữu. Vì thế, chúng ta chọn bước theo Người như Thầy, như bạn đồng hành, như Người Anh và Người Bạn. Nhưng Kinh Tin Kính còn nhắc chúng ta điều quan trọng hơn: Đức Giêsu Kitô là Chúa (Kyrios), Con Thiên Chúa hằng sống, Đấng “vì loài người chúng ta và để cứu độ chúng ta” đã “từ trời xuống thế”, chịu chết “vì chúng ta” trên thập giá, rồi sống lại và lên trời để mở ra cho chúng ta con đường sự sống mới.
Dĩ nhiên, theo Đức Kitô không phải là con đường rộng rãi dễ chịu. Nhưng con đường đòi hỏi, đôi khi rất đau đớn ấy, luôn dẫn đến sự sống và ơn cứu độ. Sách Công vụ Tông đồ gọi đó là “con đường mới”, chính là Đức Kitô. Theo Chúa tất yếu bao gồm việc vác thập giá, và qua sự hoán cải, dẫn chúng ta đến sự thánh thiện và sự “thần hoá” (được tham dự vào sự sống Thiên Chúa).[14]
Nếu Thiên Chúa yêu thương chúng ta bằng tất cả hữu thể của Ngài, chúng ta cũng phải yêu thương nhau như vậy. Cúng ta không thể yêu Thiên Chúa mà không yêu người anh chị em mình nhìn thấy. Yêu Thiên Chúa mà không yêu tha nhân là giả hình; còn yêu tha nhân mà không có tình yêu Thiên Chúa thì là một “anh hùng” vượt sức con người và cuối cùng sẽ làm chúng ta kiệt quệ. Trong việc bước theo Đức Giêsu, hành trình tiến lên gặp Thiên Chúa đi ngang qua con đường cúi xuống phục vụ tha nhân, nhất là những người bé mọn, nghèo khổ, bị bỏ rơi và bị gạt ra bên lề. Điều chúng ta làm cho một trong những anh em bé nhỏ nhất, là chúng ta làm cho chính Đức Kitô (x. Mt 25, 31-46). Giữa thiên tai, chiến tranh, bất công, khổ đau, chúng ta chỉ có thể làm chứng cho lòng thương xót của Thiên Chúa khi người ta nhận được lòng thương xót ấy qua chính chúng ta.[15]
12. Sau cùng, Công đồng Nicêa vẫn mang tính thời sự hôm nay nhờ giá trị đại kết lớn lao của nó. Thật vậy, việc đạt tới sự hiệp nhất giữa tất cả các Kitô hữu là một trong những mục tiêu chính của Công đồng gần đây nhất, là Công đồng Vaticanô II.[16] Cách đây đúng ba mươi năm, Thánh Gioan Phaolô II đã tiếp tục thúc đẩy sứ điệp của Công đồng này trong Thông điệp Ut Unum Sint (25 tháng 5 năm 1995). Như thế, cùng với đại lễ kỷ niệm Công đồng Nicêa I, chúng ta cũng cử hành kỷ niệm của Thông điệp đại kết đầu tiên. Có thể xem đó như một bản tuyên ngôn làm mới lại chính những nền tảng đại kết mà Công đồng Nicêa đã đặt ra.
Nhờ ơn Chúa, phong trào đại kết đã đạt nhiều bước tiến trong sáu thập kỷ qua. Dĩ nhiên, sự hiệp nhất hữu hình trọn vẹn với các Giáo Hội Chính Thống và Chính Thống Đông phương, cũng như với những cộng đoàn Kitô giáo hậu Cải cách, vẫn chưa hoàn tất. Nhưng đối thoại đại kết, dựa trên cùng một Phép Rửa và Kinh Tin Kính Nicêa–Constantinôpôli đã giúp chúng ta nhìn nhận các tín hữu thuộc những truyền thống ấy là anh chị em trong Đức Kitô; đồng thời khám phá lại sự hiệp thông phổ quát của các môn đệ Chúa Kitô trên toàn thế giới. Chúng ta chia sẻ cùng một niềm tin vào Thiên Chúa duy nhất, Cha của mọi người; cùng tuyên xưng một Chúa, Con Thiên Chúa đích thật; và cùng đón nhận một Chúa Thánh Thần, Đấng thúc đẩy chúng ta tiến đến hiệp nhất trọn vẹn và làm chứng chung cho Tin Mừng. Quả thật, những gì liên kết chúng ta lớn hơn rất nhiều so với những gì chia rẽ chúng ta![17] Trong một thế giới bị xâu xé bởi chia rẽ và xung đột, cộng đồng Kitô giáo duy nhất có thể trở nên dấu chỉ hoà bình và khí cụ hoà giải, góp phần quyết định cho nỗ lực xây dựng hoà bình toàn cầu. Thánh Gioan Phaolô II đặc biệt nhắc đến chứng tá của vô số vị tử đạo Kitô hữu thuộc mọi truyền thống: ký ức của họ hợp nhất chúng ta và thúc đẩy chúng ta trở thành chứng nhân hoà bình trong thế giới hôm nay.
Từ quan điểm này, năm kỷ niệm Công đồng Nicêa I có ý nghĩa hết sức quan trọng, nhất là khi thế giới đang đối diện với những thách thức nghiêm trọng về hoà bình. Trong những tình huống bi thảm do khủng hoảng và chiến tranh gây nên, chúng ta hãy lắng nghe lại lời cầu chúc hoà bình của Thánh Phaolô gửi các tín hữu Philípphê: “Bình an của Thiên Chúa, bình an vượt lên trên mọi hiểu biết, sẽ giữ cho lòng trí anh em được kết hợp với Đức Giêsu Kitô” (Pl 4,7). Cầu chúc bình an ấy có thể nói là một lời cầu nguyện: cầu cho sự bình an từ trời cao, vốn đã được ban xuống cho chúng ta trong Đức Giêsu Kitô, được lan toả trên thế giới và thấm nhập vào lòng mọi người. Chính bình an này sẽ gìn giữ chúng ta; đó là ánh sáng rực rỡ, soi dẫn và nâng đỡ chúng ta giữa tăm tối, đau thương và nước mắt. Chúng ta không được phép quen thuộc với những tai hoạ đang tiếp diễn quanh mình.
Điều ấy càng thôi thúc chúng ta can đảm làm chứng cho Tin Mừng. Ai tin vào Thiên Chúa, Đấng đã trở nên người phàm, Đấng là tình yêu, Đấng yêu thương hơn chính bản thân, thì không được phép tìm kiếm sự trả thù. Như Chúa Giêsu tin tưởng vào Chúa Cha trên thập giá, chúng ta được gọi để đến với tất cả những ai chờ đợi một dấu hiệu hy vọng. Và như các Kitô hữu tiên khởi hiệp nhất với nhau, thì hôm nay, tình yêu hiệp thông giữa các Kitô hữu thuộc các truyền thống khác nhau cũng phải trở thành dấu chỉ của sự hiệp nhất và hoà bình mà Thiên Chúa mong muốn cho toàn thể gia đình nhân loại.
Đức tin của Nicêa cũng nuôi dưỡng lòng yêu mến Giáo Hội của chúng ta. Giáo Hội được sinh ra từ cạnh sườn bị đâm thâu của Chúa Kitô chịu đóng đinh, nơi nước và máu chảy ra đã làm nên các bí tích (x. Ga 19,34). Giáo Hội là Thân Thể Chúa Kitô, Đền Thờ của Chúa Thánh Thần và là dân tộc mới của Thiên Chúa. Mặc cho những yếu đuối và tội lỗi của con người, Giáo Hội được duy trì bởi chính Thần Khí tình yêu, Đấng vẫn đang hoạt động nơi mỗi tín hữu và qua các mục tử hợp quy chiếu với Đức Kitô – Vị Mục Tử Nhân Lành.
Khi kỷ niệm 1700 năm Công đồng Nicêa I, tôi xin Chúa ban cho toàn thể Hội Thánh ân sủng trung thành với đức tin, mà chúng ta được mời gọi làm chứng cho thế giới. Tôi xin Chúa củng cố sự hiệp nhất giữa các Kitô hữu và ban sức mạnh cho những người đang hoạt động trong công cuộc đại kết. Và tôi xin Chúa xua tan bóng tối của chiến tranh, đem lại bình an, đặc biệt cho những nơi đang chịu đau khổ sâu sắc trong thời gian này.
Cầu chúc Đức tin và Bình an của Chúa là Tặng Ân lớn lao nhất mà chúng ta lãnh nhận. Xin Chúa Giêsu Kitô, Chúa chúng ta, là Đấng duy nhất kỳ diệu nơi Ngài lịch sử nhân loại được viên mãn, ban cho thế giới ngày hôm nay sự hoà giải và bình an.
Ban hành tại Roma, tại Đền thờ Thánh Gioan Latêranô, ngày 7 tháng 3 năm 2025, Lễ kính Thánh Pêrô Tông đồ.
LEO XIV
CHÚ THÍCH
[1] Thánh Athanasiô, Oratio contra Arianos, 1, 9.
[2] Công đồng Nicêa I, Kinh Tin Kính.
[3] Athanasiô nhận xét rằng lập luận của Ariô “giống với ngẫu tượng ngoại giáo hơn là Kitô giáo”.
[4] X. Thánh Irênê, Adversus Haereses, III, 19, 1.
[5] Thánh Athanasiô, De Incarnatione, 54,3: “Ngôi Lời làm người để chúng ta được thần hóa”.
[6] Thánh Augustinô, Confessiones, I,1: “Tâm hồn chúng con khắc khoải cho đến khi nghỉ yên trong Chúa”.
[7] Thánh Têrêsa Avila, Poesías, 9: “Chỉ một mình Thiên Chúa đủ rồi”.
[8] Thánh Basiliô, Epistula, 92.
[9] Thánh Hilariô thành Poitiers, Contra Constantium, 1,7.
[10] Công đồng Constantinôpôli I, Kinh Tin Kính.
[11] Công đồng Chancêđônia, Định tín.
[12] Vaticanô II, Gaudium et Spes, 19.
[13] ĐGH Phanxicô, Laudato Si’, 67.
[14] Thánh Irênê, Adversus Haereses, V,1.
[15] ĐGH Phanxicô, Misericordiae Vultus, 15.
[16] Vaticanô II, Unitatis Redintegratio, 1.
[17] Thánh Gioan Phaolô II, Tertio Millennio Adveniente, 37. ..