Con đường dẫn đến sự công chính trước mặt Thiên Chúa
điều quan trọng không phải là
chúng ta có bao nhiêu công trạng,
nhưng là trái tim của chúng ta
có thật sự
mở ra hay không
Có những dụ ngôn của Chúa Giêsu giống như một tấm gương trong suốt đặt trước tâm hồn con người. Khi đọc hoặc nghe lại, người ta không chỉ hiểu một câu chuyện, nhưng còn bắt gặp chính mình trong đó. Dụ ngôn về người Pharisêu và người thu thuế trong trag Tin mừng hôm nay (x. Lc 18,9–14) là một trong những câu chuyện như thế. Bối cảnh rất đơn giản: hai người cùng bước lên Đền Thờ cầu nguyện. Không có phép lạ, không có sự kiện đặc biệt. Chỉ có hai con người đứng trước Thiên Chúa. Nhưng chính trong sự đơn sơ ấy, Chúa Giêsu mở ra một chân lý sâu xa về đời sống thiêng liêng: điều quyết định không phải là vị trí xã hội hay bề ngoài đạo đức, nhưng là thái độ của trái tim.
Dụ ngôn bắt đầu bằng một chi tiết rất đáng chú ý là Chúa Giêsu kể câu chuyện này “cho một số người tự hào cho mình là công chính mà khinh chê người khác”. Lời giới thiệu ấy giống như một chìa khóa giúp chúng ta hiểu toàn bộ câu chuyện. Nguy cơ lớn nhất của đời sống tôn giáo không phải là sự yếu đuối hay tội lỗi hiển nhiên, nhưng là sự tự mãn thiêng liêng, khi con người tin rằng mình đã đủ tốt trước mặt Thiên Chúa.
Hình ảnh người Pharisêu trong dụ ngôn ban đầu không phải là hình ảnh tiêu cực. Trong xã hội Do Thái thời Chúa Giêsu, những người Pharisêu thường được xem là những người nghiêm túc sống Lề Luật. Họ giữ luật cẩn thận, cầu nguyện thường xuyên, và cố gắng sống một đời sống đạo đức. Người Pharisêu trong câu chuyện cũng thế. Ông bước vào Đền Thờ với tư thế tự tin và bắt đầu cầu nguyện: “Lạy Thiên Chúa, con tạ ơn Chúa vì con không như bao kẻ khác: tham lam, bất chính, ngoại tình, hoặc như tên thu thuế kia” (Lc 18,11). Thoạt nghe, lời cầu nguyện ấy dường như là một lời tạ ơn. Nhưng nếu lắng nghe kỹ hơn, chúng ta sẽ nhận ra một điều rất tinh tế, đó là trung tâm của lời cầu nguyện ấy không phải là Thiên Chúa, mà là chính bản thân ông ấy.
Ông ta tiếp tục liệt kê những việc đạo đức của mình: ông ăn chay mỗi tuần hai lần, và dâng một phần mười mọi thu nhập (x. Lc 18,12) . Đó là những thực hành tôn giáo đáng kính trọng. Nhưng vấn đề không nằm ở những việc ông làm, mà ở cách ông ta nhìn chính mình và người khác. Khi cầu nguyện, ông không nhìn về Thiên Chúa, nhưng nhìn sang người thu thuế đứng gần đó để so sánh. Lời cầu nguyện của ông ta dần dần trở thành một bản báo cáo về công trạng cá nhân. Và khi điều đó xảy ra, trái tim của ông ta bắt đầu khép lại trước ân sủng. Một người có thể đứng trong Đền Thờ, có thể đọc những lời đạo đức, nhưng nếu trái tim của họ đầy sự tự mãn, họ thực ra đang đứng rất xa Thiên Chúa.
Trái ngược với hình ảnh ấy là người thu thuế. Trong mắt xã hội Do Thái lúc bấy giờ, người thu thuế là biểu tượng của tội lỗi và sự phản bội. Họ cộng tác với chính quyền Rôma và thường bị nghi ngờ là lợi dụng chức vụ để trục lợi. Nhưng trong dụ ngôn, người thu thuế không đến Đền Thờ với sự tự tin. Tin Mừng kể rằng ông đứng ở đằng xa (x. Lc 18,13) , như thể cảm thấy mình không xứng đáng tiến lại gần. Ông ta thậm chí không dám ngước mắt lên trời. Thay vào đó, ông chỉ đấm ngực, một cử chỉ diễn tả sự đau buồn và ăn năn sâu xa. Và lời cầu nguyện của ông rất ngắn: “Lạy Thiên Chúa, xin thương xót con là kẻ tội lỗi” (Lc 18,13) . Không có lời giải thích dài dòng. Không có nỗ lực biện minh. Không có sự so sánh với bất cứ ai. Chỉ có một con người đứng trước Thiên Chúa với sự thật trần trụi của đời mình. Chính sự chân thật ấy mở ra cánh cửa cho lòng thương xót của Thiên Chúa. Trong ánh mắt của con người, người Pharisêu có vẻ đạo đức hơn nhiều. Nhưng trong ánh nhìn của Thiên Chúa, trái tim khiêm tốn của người thu thuế lại gần Ngài hơn.
Chúa Giêsu kết thúc dụ ngôn bằng một lời khẳng định gây ngạc nhiên, đó là người thu thuế, khi trở về nhà, đã được nên công chính, còn người Pharisêu thì không (x. Lc 18,14) . Câu nói ấy đảo ngược mọi kỳ vọng thông thường. Nhưng chính ở đó Tin Mừng bộc lộ chiều sâu của nó. Công chính trước mặt Thiên Chúa không phải là phần thưởng cho những ai tự hào về công trạng của mình. Công chính là một hồng ân, và hồng ân ấy chỉ có thể được đón nhận bởi những trái tim biết mở ra trong sự khiêm tốn. Sự kiêu ngạo thiêng liêng là một trong những cám dỗ tinh vi nhất của đời sống đức tin. Nó không xuất hiện dưới hình thức của tội lỗi rõ ràng, nhưng khoác lên mình chiếc áo của đạo đức. Một người có thể cầu nguyện nhiều, giữ luật nghiêm túc, làm nhiều việc tốt, nhưng nếu những điều ấy khiến họ cảm thấy mình “tốt hơn người khác”, thì chính những việc đạo đức ấy lại trở thành chướng ngại ngăn cản họ gặp gỡ Thiên Chúa. Bởi vì Thiên Chúa không tìm kiếm những bảng thành tích thiêng liêng. Ngài tìm kiếm một trái tim biết yêu và biết khiêm tốn.
Chính vì thế, Chúa Giêsu kết luận dụ ngôn bằng một nguyên tắc rất sâu sắc: “Phàm ai tôn mình lên sẽ bị hạ xuống, còn ai hạ mình xuống sẽ được tôn lên” (Lc 18,14) . Khiêm tốn không phải là tự hạ thấp mình một cách giả tạo hay phủ nhận những điều tốt đẹp trong đời sống. Khiêm tốn đơn giản là sống trong sự thật. Sự thật rằng chúng ta là thụ tạo, rằng chúng ta mong manh và giới hạn, rằng mỗi ngày chúng ta cần đến ân sủng của Thiên Chúa.
Khi con người chấp nhận sự thật ấy, trái tim của họ trở nên mềm mại và rộng mở. Và chính trong sự mở lòng ấy, lòng thương xót của Thiên Chúa có thể chạm đến họ. Cũng giống như một chiếc bình chỉ có thể được đổ đầy khi nó mở miệng ra, linh hồn của con người cũng vậy, chỉ có thể được lấp đầy ân sủng khi họ biết hạ mình trong khiêm tốn.
Dụ ngôn này, vì thế, không chỉ kể lại một câu chuyện về hai người cầu nguyện trong Đền Thờ cách đây hai ngàn năm. Nhưng nó trở thành một lời mời gọi cho mỗi người chúng ta hôm nay. Khi đứng trước Thiên Chúa, điều quan trọng không phải là chúng ta có bao nhiêu công trạng, nhưng là trái tim của chúng ta có thật sự mở ra hay không. Đôi khi lời cầu nguyện đẹp nhất không phải là những lời dài dòng và trau chuốt, nhưng là một lời rất đơn sơ, giống như lời của người thu thuế: “Lạy Thiên Chúa, xin thương xót con”. Đó là lời cầu nguyện của một trái tim biết rằng mình cần Thiên Chúa. Và chính những trái tim như thế luôn ở rất gần Nước Trời.