Đây là cao điểm của Tuần Thánh… Đây là một trong những khoảnh khắc nổi bật nhất… Và khoảnh khắc này, dĩ nhiên, là một trong những điểm ấn tượng nhất… Nhưng cách chúng ta cử hành Tuần Thánh ngày nay mới chỉ có 71 năm tuổi. Trước năm 1955, tất cả những nghi thức phụng vụ này vẫn được cử hành, nhưng theo một cách thức phần nào khác biệt.
Cha Juan Manuel Estrada, chuyên gia phụng vụ, cho biết: “Không hẳn là chúng được thay đổi và cải tiến, nhưng đúng hơn là chúng trải qua một tiến trình phát triển”.
Để hiểu điều này, trước hết chúng ta cần quay trở về nguồn gốc của nó, một hành trình khá xa. Đó là sau năm 1563, khi Công đồng Trentô kết thúc, đặt nền tảng cho phụng vụ Trentô.
Cha Juan Manuel Estrada nói rằng: “Đặc biệt sau Công đồng Trentô, các nghi thức, nói một cách nào đó, trở nên khép kín và dần bị biến dạng… Phụng vụ ngày càng xa rời dân Chúa, xa rời các tín hữu và cộng đoàn”.
Trước đó, trong thời Trung cổ, vẫn có một mức độ tham gia nhất định của các tín hữu, chẳng hạn như trong việc hát Thánh vịnh.
Sau Công đồng Trentô, Thánh lễ theo hình thức Trentô được thiết lập nhằm đáp lại Martin Luther, người đã chỉ trích việc dân chúng không hiểu thần học của Thánh lễ. Tuy nhiên, qua thời kỳ Phản Cải cách, Giáo hội tái khẳng định tầm quan trọng trung tâm của Thánh Thể rằng Thánh Thể chính là Mình và Máu Đức Kitô, và sự tham gia tích cực của cộng đoàn không được xem là điều cần thiết.
Cha Juan Manuel Estrada, nói ràng: “Như anh chị em còn nhớ, Thánh lễ được cử hành với linh mục quay lưng về phía cộng đoàn, chúng ta gọi là “ad orientem”. Điều này khiến dân chúng không cảm thấy mình là một phần của phụng vụ”.
Tuy nhiên, theo thời gian, một sự thao thức âm thầm đã nảy sinh, dẫn đến một yếu tố quan trọng trong lịch sử Giáo hội, đó là phong trào phụng vụ. Đây là một phong trào được hình thành dưới ảnh hưởng của cả các yếu tố xã hội và chính trị, sự bùng nổ các xung đột tôn giáo tại châu Âu giữa Công giáo và Tin Lành, tiếp đến là thế kỷ XX với hai cuộc Thế chiến cùng những mất mát và tàn phá nặng nề.
Cha Juan Manuel Estrada cho biết: “Trải nghiệm phi nhân tính của chiến tranh đã thúc đẩy phong trào phụng vụ tiến lên, hay đúng hơn, đón trước một cuộc tìm kiếm sự gặp gỡ mới giữa Thiên Chúa và con người, để con người có thể nối lại tương quan với Thiên Chúa”.
Cảm thức xã hội và khát vọng này rất mạnh mẽ, nhưng phong trào cần những người tiên phong để dẫn dắt cuộc cải tổ.
Cha Juan Manuel Estrada cũng cho biết rằng: “Phong trào này trước hết khởi phát nơi các đan sĩ Biển Đức, trong các đan viện Biển Đức”.
Một trong những nguồn mạch của cuộc cải tổ này chính là trung tâm đời sống đan tu theo thánh Biển Đức: “ora et labora” (cầu nguyện và lao động), với phụng vụ và việc hát Kinh Thần vụ.
Vào cuối thế kỷ XIX, hạt giống đã được gieo nơi nhiều đan viện tại châu Âu. Các đan sĩ nghiên cứu, phục hồi và cố gắng làm cho việc cầu nguyện không chỉ là thói quen hay hành động máy móc, nhưng là điều được hiểu và được sống từ nội tâm.
Những ý tưởng này dần lan rộng khắp châu Âu. Bước sang thế kỷ XX, nhân vật Romano Guardini nổi lên, giúp người ta nhận ra phụng vụ không chỉ là một nghi thức do linh mục cử hành, nhưng là một thực tại mang tính cộng đoàn.
Dần dần, phong trào lan đến Rôma. Trước hết là với Đức Giáo hoàng Piô X, người khuyến khích cải tổ. Năm 1903, qua một văn kiện, ngài cổ võ âm nhạc thánh nhằm thúc đẩy sự tham gia của các tín hữu.
Tuy nhiên, phải mất gần nửa thế kỷ, những thay đổi nhỏ bé này mới trở thành chính thức, cụ thể là vào năm 1947, dưới thời Đức Giáo hoàng Piô XII. Đây là lần đầu tiên một vị giáo hoàng ban hành một thông điệp dành riêng cho phụng vụ.
Cha Juan Manuel Estrada cho biết: “Đức Piô XII là người tiên phong trong toàn bộ tiến trình này, bởi vì chính ngài đã đón nhận những tư tưởng nền tảng của phong trào phụng vụ và các nhà khởi xướng. Sau đó, từ năm 1951 đến 1956, ngài thúc đẩy các cải cách phụng vụ. Và cuộc cải tổ quan trọng nhất chính là Tam Nhật Vượt Qua”.
Mục tiêu của những thay đổi này là duy trì hoặc điều chỉnh một số truyền thống, nhằm giúp các tín hữu hiểu rõ hơn những gì họ đang cử hành.
Đó chính là điểm khởi đầu của Tuần Thánh mới, từ nghi thức rửa chân, việc tôn thờ Thánh giá, đến Đêm Vọng Phục Sinh, những khoảnh khắc mạnh mẽ tái hiện các mầu nhiệm Vượt Qua của Đức Kitô, đánh dấu bước chuyển mình định hình cách cử hành mùa Phục Sinh như chúng ta biết ngày nay.