Giáo hội Anh giáo (Anglican) đang trải qua một trong những cuộc khủng hoảng tồi tệ nhất trong lịch sử, thậm chí phải đối diện với nguy cơ ly giáo cận kề.
Nguyên nhân: những chia rẽ nội bộ kéo dài suốt hàng thập kỷ xoay quanh vấn đề quyền bính trong Giáo hội và đạo đức tính dục.
Ngòi nổ mới nhất chính là việc bổ nhiệm bà Sarah Mullally làm Tổng Giám mục Canterbury, trở thành người phụ nữ đầu tiên trong lịch sử nắm giữ chức vụ này. Điều đó đồng nghĩa với việc bà trở thành Giáo chủ của Giáo hội Anh quốc, sau khi được Thủ tướng và Quốc vương chính thức phê chuẩn.
Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là bà có quyền lực trên toàn bộ các giáo hội Anh giáo khác. Khác với Giáo hội Công giáo có cơ cấu trung ương hóa, Anh giáo hoạt động theo hình thức liên hiệp lỏng lẻo gồm 42 giáo hội quốc gia, gọi là “các tỉnh” (provinces).
Mỗi tỉnh hoạt động tự trị, nhưng vẫn được yêu cầu công nhận, ít nhất là mang tính biểu tượng, Tổng Giám mục Canterbury như là “primus inter pares” (người đứng đầu trong số những người bình đẳng), một vị trí tương đương phần nào với Giáo hoàng trong Giáo hội Công giáo.
Tuy nhiên, các rạn nứt nghiêm trọng đã xuất hiện từ thập niên 1970. Một số tỉnh bắt đầu truyền chức linh mục cho phụ nữ; đến năm 1989, Barbara Harris trở thành nữ Giám mục đầu tiên trong lịch sử Anh giáo.
Từ đó, những căng thẳng đầu tiên bùng nổ giữa hai khuynh hướng trong Giáo hội: Các Giáo hội phương Bắc ở Anh, Hoa Kỳ, Úc và Canada có xu hướng tự do hơn. Các Giáo hội phương Nam ở châu Phi và châu Á lại bảo thủ hơn.
Mâu thuẫn lên đến đỉnh điểm vào năm 2003, khi Gene Robinson được tấn phong làm Giám mục công khai đồng tính đầu tiên. Các tỉnh châu Phi và châu Á phản đối dữ dội, dẫn đến rạn nứt kéo dài. Đến năm 2008, các giám mục bảo thủ từ châu Á, châu Phi và châu Mỹ Latin quyết định thành lập GAFCON (Global Anglican Future Conference), một phong trào hiện nay đại diện cho khoảng 80% tín hữu Anh giáo toàn cầu.
Ban đầu họ khẳng định đây không phải là một cuộc ly giáo, nhưng thực tế, họ hình thành một cơ cấu song song với Canterbury. Trong 11 năm tại vị của Tổng Giám mục Justin Welby, đã có nhiều nỗ lực nhằm hàn gắn chia rẽ, nhưng tất cả đều thất bại.
Đỉnh điểm là năm 2023, khi Giáo hội Anh chính thức chuẩn y việc ban phép lành cho các cặp đôi đồng giới. Hệ quả là các quốc gia như Nigeria, Uganda và Kenya, với tổng cộng hơn 40 triệu tín hữu đồng loạt tuyên bố đoạn giao với Canterbury.
Hiện nay, một số tỉnh Anh giáo châu Phi đã chính thức cắt đứt hiệp thông, và GAFCON đã chính thức hóa quyết định này. Tổ chức này, bao gồm 8/10 thành viên Anh giáo trên toàn thế giới, vừa tuyên bố thành lập “Hiệp Thông Anh giáo Toàn cầu” (Global Anglican Communion), một cơ cấu độc lập hoàn toàn, không còn công nhận thẩm quyền của Canterbury.
Với việc hơn một nửa tín hữu Anh giáo toàn cầu quay lưng lại với Giáo hội Anh, liệu Anh giáo có thể sống sót trước nguy cơ ly giáo lịch sử này hay không?